Ε.Π. Ροδόπης: Τοπία/Το Βαθύρεμα
Εθνικό Πάρκο Ροδόπης
Τα τοπία: Το Βαθύρεμα
Το Βαθύρεμα δεν είναι ένα απλό τοπωνύμιο, άλλη μια περιοχή ή μια ακόμα κοιλάδα της Ελατιάς: είναι το παλλίμψηστο ενός νατουραλιστικού έπους, ένας αλλιώτικος κόσμος σκιών, φτερουγισμάτων και ιχνών. Κοινό όνομα για ένα σύστημα λιβαδιών, για ένα πολύυδρο ορεινό ποτάμι και για μια άβατη κοιλάδα, το Βαθύρεμα είναι σήμερα ο πιο ισχυρός συνδετικός κρίκος των τοπίων της Ροδόπης.
Στα δάση του Βαθυρέματος
Πατήστε για μεγέθυνση
Στα δάση του Βαθυρέματος
Πραγματι, ανάμεσα στην πιο ψηλή κορυφή της Δυτικής Ροδόπης, τον Τσάκαλο και τους λαβυρίνθους της Μεγάλης Παναγιάς, λιβάδια, ποτάμια και δάση αλληλοδιαδέχονται μέσα στο πολύπτυχο ανάγλυφο και σκηνοθετούν ένα «άλλο Φρακτό», χωρίς πέτρινα ή χάρτινα «τείχη», απλώς απάτητο, αδιάγνωστο και μυστηριώδες.
Το ποτάμι Βαθύρεμα
Η μεγάλη βάθρα του Καλλίκαρπου
Πατήστε για μεγέθυνση
Η μεγάλη βάθρα του Καλλίκαρπου
Το καθεαυτό Βαθύρεμα, το Βαθύ ρέμα, είναι ένα από μεγαλύτερα ορεινά ποτάμια της Ροδόπης. Εκκινεί από τα σύνορα, από τις βόρειες πλαγιές του Τσάκαλου και μετά από μια τεθλασμένη διαδρομή 32 χιλιομέτρων και αφού συγκεντρώσει δεκάδες ρεματιές και ποταμάκια, πέφτει στον ταμιευτήρα του Θησαυρού. Το ποτάμι έχει αξιόλογη μόνιμη ροή και στο μέσο ρου του τροφοδοτούσε κάποτε δυο μεγάλες μονάδες εκτροφής πέστροφας. Σήμερα, το δυναμικό του Βαθυρέματος δεν αξιοποιείται με κάποιο τρόπο, πέραν μιας υποτυπώδους φυσιολατρικής ή περιηγητικής δραστηριότητας με επίκεντρα τη «βάθρα του Καλλίκαρπου» και το παλιό πέτρινο γεφύρι.
Το μονότοξο γεφύρι του Βαθυρέματος
Προαιώνιο σύνορο ανάμεσα στους κόσμους του Σιδηρόνερου, του Ζάρα, του Κούτρα, του Καλλίκαρπου στα ανατολικά και της Λακκούδας, του Καρυώτη, της Μικρομηλιάς στα δυτικά, το Βαθύρεμα έτεμνε και ένωνε τη Ροδόπη. Οι μεγάλες στράτες των κοπαδιών συνέκλιναν στους ελάχιστους ασφαλείς «πόρους» και στο μοναδικό γεφύρι της κοιλάδας. Φαίνεται ότι μέχρι και το Μεσοπόλεμο υπήρχε κάποια κατοίκηση με σκοπό την εκμετάλλευση των αγροτικών και κτηνοτροφικών πόρων της κοιλάδας: μια σειρά από τοπωνύμια (Αντίλαλος, Βαθύρευμα, Βραχότοπος, Πούλιαβο, Λειμώνας, Μυλόπετρα) αναφέρονται σε εποχικές ή μονιμότερες εγκαταστάσεις ποικίλων σκοπών. Οικονομικοί και μεταφορικοί διέξοδοι της κοιλάδας ήταν στα ανατολικά το Σιδηρόνερο μέσω Καλλίκαρπου, στα δυτικά οι Ποταμοί μέσω Λακκούδας και στα νότια οι Παππάδες.
Το λυόμενο διοίκησης του δασικού εργοταξίου στο Βαθύρεμα
Όπως όλη η Ροδόπη, τα λιβάδια του Βαθυρέματος φιλοξένησαν παλιότερα διάσπαρτες κτηνοτροφικές συνοικίσεις Σαρακατσάνων, από τις οποίες δεν απομένει τίποτα ορατό. Σήμερα, η περιοχή βρίσκεται υπό δασική εκμετάλλευση, που μέχρι πριν 1-2 δεκαετίες οργανωνόταν γύρω από ένα τρίχωρο λυόμενο, έδρα του δασικού εργοταξίου. Το λυόμενο έχει πλέον αποσυντεθεί και οι υλοτομίες αρθρώνονται γύρω από πρόχειρες καλύβες από ξύλα και νάυλον.
Στο τέλος του Β Παγκοσμίου Πολέμου και στη διάρκεια του Εμφυλίου, το άνω Βαθύρεμα γνώρισε μια σύντομη περίοδο εποίκησης από αντάρτικες ομάδες που στρατοπέδευσαν στα λιβάδια, κρατώντας ανοιχτή την επικοινωνία με τη Βουλγαρία: από την ολιγόμηνη αυτή παραμονή, που έμελλε να είναι και η τελευταία εγκατάσταση στη λεκάνη - οι Σαρακατσάνοι είχαν ήδη απομακρυνθεί και δεν επέστρεψαν ποτέ -, διατηρήθηκε το υποτομητικό τοπωνύμιο «Κατσαπλιάδικα».
Σκίουρος στα δασόπευκα
Όλος ο μέσος ρους του Βαθυρέματος διατρέχεται από τον κεντρικό δασικό δρόμο Σιδηρόνερου-Μεγάλης Παναγιάς, που περνά από το Καλλίκαρπο. Από το δρόμο αυτό αποκλίνει ο δασόδρομος που εξυπηρετεί την άνω λεκάνη της κοιλάδας και ανοίγει σε δύο κλάδους, που αναστωμόνονται στην κορυφογραμμή της Ροδόπης, δηλαδή στο δρόμο που περιτρέχει την νοητή γραμμή των συνόρων, ενώνοντας τις κουκίδες των συνοριακών «πυραμίδων».
hybridus
belladona
Περιβαλλοντικά, τα ορεινά ποτάμια είναι ιδιόμορφα συστήματα. Η μάζα του νερού παρουσιάζει μια υστέρηση στην αστάθεια των θερμοκρασιακών μεταβολών, συνιστώντας ένα γραμμικό κλιματικό καταφύγιο, ενώ από την άλλη η παρατεταμένη σκίαση από την παρόχθια βλάστηση αποθαρρύνει την εγκατατάσταση φωτόφιλων φυτών. Κάτω από αυτή την αντίφαση, οι όχθες του Βαθυρέματος καλύπτονται από λίγα ανθεκτικά είδη, όπως η Πλατανομαντήλα (Petasites hybridus), τα τεράστια φύλλα της οποίας μπορεί να καταλάβουν ολόκληρη την κοίτη, ενώ στις σκιές της βλάστησης και των βράχων θα βρούμε την εντυπωσιακή Μπελλαντόνα (Atropa belladona), πολύβλαστο θάμνο που στην ιταλική Αναγέννηση προσέφερε υπηρεσίες καλλωπισμού στις κυρίες, καθότι η ατροπίνη, ουσία που παράγεται από τους καρπούς της, επιδρούσε στην κόρη των ματιών, διαστέλλοντάς την - επώδυνο αλλά αναμφισβήτητο στοιχείο ομορφιάς για την εποχή.
Τα λιβάδια του Βαθυρέματος
Το μεγάλο λιβάδι στα Κατσαπλιάδικα
Πατήστε για μεγέθυνση
Το μεγάλο λιβάδι στα Κατσαπλιάδικα
Στην καρδιά της άνω λεκάνης του Βαθυρέματος, στα 1300 μ., μόλις 200 μ. χαμηλότερα από την οριογραμμή με τη Βουλγαρία, απλώνεται μια ομάδα ασυνεχή λιβάδια, κατάλοιπο της κτηνοτροφικής ιστορίας της Κεντρικής Ροδόπης. Αν και η συντριπτική πλειοψηφία της έκτασης έχει δασωθεί - αποκλειστικά με κωνοφόρα -, μια σειρά ομαλές λεκάνες, που διατάσσονται παραλληλα με τη μισγάγγεια, διατηρούν το ανοιχτό τοπίο των παλιών ημερών. Στη ζώνη αυτή, το ποτάμι Βαθύρεμα είναι ένα στενό ορεινό ρεματάκι κρυμένο πίσω από δεντροστοιχίες Ερυθρελάτης και Δασόπευκου.
speciosa
genistifolia
Υψομετρικά, η λεκάνη άνω ρου του Βαθυρέματος βρίσκεται καταμεσής του εύρους των περιβαλλοντικών ανοχών των περισσότερων φυτικών ειδών της Ροδόπης και έτσι παρουσιάζει μεγάλη ποικιλότητα χλωρίδας. Παράλληλα, πολλά από τα επιστημονικώς ενδιαφέροντα φυτά της οροσειράς - στενοενδημικά, ελληνικά ενδημικά, βαλκανικά είδη, είδη περιορισμένης εξάπλωσης - επικαλύπτουν τη ζώνη και τα βιοτικά χαρακτηριστικά της και έτσι εδώ θα βρούμε ασυνήθιστα είδη, όπως, ανάμεσα σε δεκάδες άλλα, τα ευρασιατικά Galeopsis speciosa - που στην Ελλάδα είναι γνωστή μόνο από τη Ροδόπη - και Linaria genistifolia - επίσης περιορισμένης κατανομής.
Ελαφιού
Ζαρκαδιού
Απόμερες και ελάχιστα οχλούμενες, οι ανώτερες ζώνες της κοιλάδας του Βαθυρέματος είναι πλέον ένα από τα καλύτερα καταφύγια της άγριας ζωής της Ελατιάς: το μόνο, μετά το Φρακτό, μέρος όπου μπορεί να δει κανείς ελάφια, μαζί με ζαρκάδια και λύκους. Η ορνιθοπανίδα περιλαμβάνει όλα τα είδη της Ροδόπης, με έμφαση στα πουλιά του ανοιχτού δάσους και των λιβαδιών, όπως οι μυγοχάφτες, που τον Αύγουστο συγκεντρώνονται σε μεγάλους αριθμούς για να ολοκληρώσουν την προετοιμασία τους για τη φθινοπωρινή μετανάστευση, θηρεύοντας τα αναρίθμητα έντομα της ζωηρής βλάστησης και της ρεματιάς. Νωρίς την Άνοιξη, αγριόκουρκοι και δασόκοτες οργανώνουν τις ετήσιες γαμήλιες τελετές τους.
Ένας Σταχτομυγοχάφτης και ένας Κρικομυγοχάφτης (πλάτη) διεκδικούν το ίδιο κλαδί επόπτευσης, πάνω από μια μισγάγγεια γεμάτη ιπτάμενα έντομα
Πέραν των μεγάλων ξέφωτων κατά μήκος του κεντρικού ρέματος, η σαρακατσάνικη εποποιΐα άφησε και άλλα τεκμήρια διάρκειας και έντασης: οι παραπόταμοι του Βαθυρέματος στα ανατολικά διατρέχουν ομαλές πτυχώσεις όπου άλλοτε βρίσκονταν τα λιβάδια Γραβάνη, σήμερα δυσπρόσιτα και πρακτικά άγνωστα.
Η στέψη του Βαθυρέματος
Οι δασικοί δρόμοι που διατρέχουν την άνω λεκάνη του Βαθυρέματος καταλήγουν και αναστομώνονται στη μεγάλη οριοθετική-αντιπυρική «λεωφόρο» που διατρέχει τη συνοριογραμμή Ελλάδας-Βουλγαρίας. Η λωρίδα αυτή έχει διανοιχθεί από τον Ελληνικό Στρατό σε πλάτος περίπου 100 μέτρων, όσο πιο κοντά είναι τεχνικά εφικτό στον υδροκρίτη, αλλά σε ελληνικό έδαφος, άρα στη δυτική ή νότια, κατά περίπτωση, πλαγιά της κορυφογραμμής και εκτείνεται από την Ελατιά έως τη Μεγάλη Παναγιά, κοντά στην ισοϋψή των 1500 μέτρων. Από τα ΒΔ προς ΝΑ, η λωρίδα συναντά ή πλησιάζει πολύ τις συνοριακές «πυραμίδες» της σειράς 2xx (από 200 έως 235).
Η οριοθετική-αντιπυρική λωρίδα στην συνοριογραμμή, πάνω από το Βαθύρεμα
Αριστερά: αμέσως μετά τις αποψιλωτικές υλοτομίες
Δεξιά: Ένα χρόνο μετά τις υλοτομίες
Μέσα στο πλάτος της γραμμής έχει αφαιρεθεί όλη η βλάστηση: προφανώς τα δέντρα, αλλά στη διάρκεια των εργασιών έχουν καταστραφεί και οι θάμνοι (κυρίως κέδρα), ενώ και το έδαφος έχει έχει αναμοχλευθεί σε όλο το πλάτος και έχει σπαρεί με θραύσματα των υλοτομιών και εργασιών εκρρίζωσης (πρέμνα, μεγάλα κλαδιά, βράχοι). Οι κορμοί αλλού έχουν αποληφθεί και αλλού έχουν συγκεντρωθεί σε «πλατείες».
Το Διπλοσάϊνο (Astur gentilis) ενεδρεύει στις δασωμένες πλευρές της συνοριακής λωρίδας
Για τη διευκόλυνση των εργασιών και της απόληψης της ξυλείας, έχει διανοιχθεί κατά μήκος της αποψιλωμένης ζώνης ένας δασικός δρόμος λογικού πλάτους, μέτριας βατότητας και χωρίς υποστηρικτικά έργα. Μέσα στο πλάτος της λωρίδας, ο άξονας του δασόδρομου ακολουθεί τεθλασμένα την όδευση ελάχιστης αντίστασης, χωρίς ποτέ να εξέρχεται της λωρίδας. Κατά διαστήματα, ο άξονας αυτός συναντά τους κάθετους δασόδρομους που ανεβαίνουν από την Ελατιά, του Ζάρα, το Βαθύρεμα κλπ, ενώ επίσης ένας μικρός αριθμός από σύντομα «τυφλά» δρομάκια αποκλίνουν και εξυπηρετουν μικρά λιβάδια κλπ.
Μαυροπετρίτης (Falco eleonorae) σε ξερή ερυθρελάτη της συνοριακής λωρίδας
Αν και η όλη εικόνα της λωρίδας δείχνει περισσότερη ακαταστασία και βιασύνη από την κατάσταση των άλλων δασικών εργοταξίων της περιοχής, περιβαλλοντικά, το αποτέλεσμα έχει - απρόσμενα - μάλλον θετικό πρόσημο: δημιουργεί ένα μεγάλο, πολλαπλών λειτουργιών, «ξέφωτο» στο δάσος, το οποίο πριν συνέχετο πλήρως κατά μήκος της ράχης. Αυτό το, ενδεχομένως αφύσικης γεωμετρίας, «ξέφωτο» βρίσκει ποικίλες χρήσεις από την άγρια ζωή, όπως:
- η λωρίδα συνιστά μια φωτεινή ζώνη που ευνοεί την ανάπτυξη φωτόφιλων ειδών, ανάμεσα στα οποία και διάφοροι θάμνοι, που δίνουν εδώδιμους καρπούς
- διευκολύνει την οπτική ανίχνευση σε ικανή απόσταση, συνθήκη που ευνοεί τους μεγάλους θηρευτές, όπως οι αετοί, τα μεγάλα γεράκια, ο Λύκος, η Αρκούδα, αλλά και μικρότερα ζώα, όπως τα ζαρκάδια, που μπορούν να εποπτεύσουν τον περίγυρο για κινδύνους,
- υποδεικνύει έναν άξονα άκοπης κίνησης, που εξυπηρετεί και ενδεχομένως προτρέπει τις μετακινήσεις μέσης κλίμακας των μεγάλων θηλαστικών,
- αποκαλύπτει και εκθέτει προς αξιοποίηση μια αόρατη ακμή του δάσους (forest edge), που περιλαμβάνει πολλά ξερά ιστάμενα δέντρα, κυρίως ερυθρελάτες.
Κατά μήκος της λωρίδας, θα παρατηρήσουμε όλα τα τοπικά είδη αρπακτικών πουλιών, όπως ο Μαυροπετρίτης, το Διπλοσάινο, το Ξεφτέρι, η Γερακίνα, ο Φιδαετός κλπ. και θα συναντήσουμε ίχνη Λύκου, Ζαρκαδιών και Αρκούδας. Η κάθε είδους ανθρώπινη παρουσία είναι ελάχιστη, συμπεριλαμβανομένων των κυνηγών, και ακόμα και οι εργασίες διευθέτησης και απόληψης έχουν σύντομες διάρκειες. Προφανώς, και η ένταση της επιστημονικής έρευνας είναι σήμερα - και θα παραμείνει - μηδαμινή και η αποτίμηση της πραγματικής θετικής ή αρνητικής επίπτωσης από το έργο στην άγρια ζωή θα βασιστεί σε εκτιμήσεις ή προκαταλήψεις.
Vaccinium
vitis-idaea
Vaccinium
vitis-idaea
Στις ζώνες που αποψιλώθηκαν πριν ένα χρόνο συναντάμε δυο αρκετά σπάνιους αειθαλείς θάμνους, που τα όμορφα, λευκά και κρεμάμενα λουλούδιά τους δένουν εδώδιμους καρπούς. Πρόκειται για το Vaccinium myrtillus, γνωστό ως Μύρτιλλο, ένας ευμεγέθης θάμνος που δίνει κόκκινους - στην ωρίμανση μαύρους - γλυκούς καρπούς. Κοντά του ευδοκιμεί και το Vaccinium vitis-idaea (συχνά αναφέρεται ως Κόκκινο μύρτιλο), ένα πολύ χαμηλό θαμνάκι των βουνών της ΒΑ Ελλάδας, με κόκκινους καρπούς που θάλλει σε πετρώδεις θέσεις και ξέφωτα δασών. Τα ζουμερά και συνήθως πολυάριθμα κοινά Μύρτιλλα, αλλά και τα Κόκκινα μύρτιλλα, μπορούν να αποτελέσουν σημαντική πηγή τροφής για την άγρια πανίδα, ιδίως για τα μεσαία πουλιά της ανώτερης ζώνης του δάσους, όπως οι τσίχλες και τα κορακοειδή.
Έρευνα, κείμενο & φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος
topoguide greece
Οδηγος του Εθνικου Παρκου Ροδοπης
Ο οδηγός Εθνικό Πάρκο Ροδόπης topoguide είναι διαθέσιμος για συσκευές Android ως μία απο τις δεκάδες διαθέσιμες περιοχές της Ελλάδας, μέσα στη γενική εφαρμογή topoguide greece. Το Εθνικό Πάρκο Ροδόπης περιλαμβάνεται στην ομάδα των Εθνικών Πάρκων. Αποκτήστε τον οδηγό Ε.Π. Ροδόπης topoguide ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή.
Ο οδηγός Εθνικό Πάρκο Ροδόπης topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών Topoguide Greece. Αποκτήστε τον οδηγό του Εθνικού Πάρκου Ροδόπης ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή, επιλέγοντάς τον από την ομάδα των Εθνικών Πάρκων.
Όλα τα σημεία ενδιαφέροντος που απεικονίζονται στο χάρτη αποτελούν διαδραστικές πηγές πληροφορίας της εφαρμογής: στο πεδίο, κάθε σημείο προβάλλεται αυτόματα στην οθόνη όταν το πλησιάζουμε και μας οδηγεί στο σχετικό λήμα του ψηφιακού οδηγού.
