Η οροσειρά της Ροδόπης

Το δάσος της Μεγάλης Παναγιάς

Το δασικό εργοτάξιο της Μεγάλης Παναγιάς

Το δασικό εργοτάξιο της Μεγάλης Παναγιάς υπήρξε η καρδιά της υλοτομικής δραστηριότητας στην ορεινή αυτή περιοχή. Το εργοτάξιο βρίσκεται στα 1450 μ., στο ψηλότερο σημείο του κεντρικού οδικού δικτύου, σε ένα ωραίο πλάτωμα. Οι ντόπιοι λένε το εργοτάξιο «1500», αναφορά στο υψόμετρο του εργοταξίου, που στην πραγματικότητα είναι λίγο χαμηλότερο.

Το συγκρότημα αποτελείται από δυο σειρές λυομένων και δυο βοηθητικά κτίσματα, ενώ στην άκρη του πλατώματος λάμπει ένα μονόχωρο ξωκλήσι της Παναγίας, με την προσωνυμία «Μεγάλη». Τα λυόμενα είναι εγκαταλελειμένα εδώ και χρόνια και όλα - εκτός απο δυο, που παραμένουν λειτουργικά - είναι κατεστραμένα.

Δίπλα στα λυόμενα υπάρχει κρήνη με κρύο νερό.

Το Βαθύρεμα

Δάσος Σημύδας Δυτικής Ροδόπης

Βόρεια από τη Μικρομηλιά, στο τρίγωνο ανάμεσα στο Δεσπάτη ποταμό, τα σύνορα και το εργοτάξιο της Μεγάλης Παναγιάς, απλώνεται μια απομονωμένη αλλά καλοπάτητη ορεινή ζώνη, με υψόμετρα από 1000 έως 1300 μέτρα. Παρόλο το απομακρυσμένο του τόπου, το πεδίο αποδείχθηκε ιδιαίτερα κατάλληλο για την εγκατάσταση των Σαρακατσάνων, που δημιούργησαν ένα γαλαξία κτηνοτροφικών συνοικήσεων και φυσικά εκχέρσωσαν το παλιό δάσος. Με την αποχώρηση των Σαρακατσάνων, ο τόπος δασώθηκε ξανά με πρόδρομα είδη, ανάμεσα στα οποία κυριάρχησε η Σημύδα (Betula pendula), εποικώντας δυναμικά τα όξινα πυριγενή εδάφη της περιοχής. Εδώ, λοιπόν, στην απόμερη αυτή ζώνη γεννήθηκε το μεγάλο Δάσος Σημύδας της Δυτικής Ροδόπης, το πλέον εκτεταμένο αμιγές δάσος του είδους στην Ελλάδα.

Λόγω του υπέροχου τοπίου και της μοναδικότητας του δάσους, μια έκταση περίπου 70.000 στρεμμάτων αναγνωρίστηκε ως Τόπος Κοινοτικής Σημασίας (Site of Community Importance, SCI) με κωδικό καταλόγου Natura GR1140002. Η προστατευόμενη περιοχή καλύπτεται κατά 50% από συστάδες Σημύδας και 34% από κωνοφόρα (Ερυθρελάτη, Δασόπευκο κλπ), ενώ το 16% της έκτασης διατηρείται στην παλιά λιβαδική μορφή.

Καθότι τα κωνοφόρα κερδίζουν συνεχώς έδαφος, η Δασική Υπηρεσία παρεμβαίνει με επιλεκτικές υλοτομίας για να διατηρήσει το ποσοστό των ψυχρόβιων φυλλοβόλων. Δεν υπάρχει πάντως ειδικό διαχειριστικό σχέδιο. Η περιοχή ανήκει στη ζώνη ευθύνης του Δασαρχείου Νευροκοπίου.

Η βλάστηση

Η πανίδα

Τα πουλιά

Κατοίκηση

Η Μικρομηλιά

Η Μικρομηλιά φωλιάζει σε μια ομαλή, προσήλια λεκάνη στη βάση του ορεινού δάσους (680 μ.). Το χωριό, μαζί με το Διπλοχώρι, νεμόταν τους πλούσιους εδαφικούς πόρους της ημιορεινής αυτής περιοχής και μέχρι το 1920 ονομαζόταν Όστιτσα και κατοικείτο από Μουσουλμάνους. Με την ανταλλαγή πληθυσμών εγκαταστάθηκαν εδώ 61 οικογένειες Ποντίων..

Στο δυτικό μέρος του χωριού στέκονται έρημα και ερειπωμένα τα κτήρια του λόχου που έδρευε στο χωριό και είχε επωμιστεί τη φύλαξη της περιοχής μέχρι τα σύνορα. Η παρουσία της στρατιωτικής μονάδας είχε πολλαπλά οφέλη για το χωριό, που μετά την απόσυρσή της παρήκμασε.

Το Διπλοχώρι

Το Διπλοχώρι είναι οικισμός, σήμερα έρημος, κοντά στη Μικρομηλιά, κτισμένο σε ομαλές πλαγιές στα 570 μ. υψόμετρο. Πριν την ανταλλαγή πληθυσμών λεγόταν Ντόμπλεν (ή Δόμπλεν και εξελληνισμένα Ντούπλιανη) και κατοικείτο από μουσουλμάνους - η απογραφή του 1913 καταχωρεί πάνω από 500 κατοίκους - πομακικής καταγωγής. Το 1924 εγκαταστάθηκαν περίπου 20 οικογένειες προσφύγων, που ασχολήθηκαν με την κτηνοτροφία, τα καπνά και τα σιτηρά. Οι πρόσφυγες κατοίκησαν τα παλιά σπίτια, ανήγειραν σχολείο και έχτισαν μια μεγάλη, τρίκλιτη εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Δημήτριο. Ο οικισμός υδρευόταν από πηγάδια.

Η νέα αυτή κοινότητα θα κρατηθεί μέχρι το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, οπόταν οι διωγμοί των Βουλγάρων θα τους αναγκάσουν να συμπτυχθούν προς το Νευροκόπι και τη Δράμα. Οι τελευταίοι μόνιμοι κάτοικοι έφυγαν στη δεκαετία του 1970, αφήνοντας πίσω ένα-δυό μαντριά και μια νεότευκτη εκκλησία, αφιερωμένη στον Άγιο Δημήτριο.

Οι Σαρακατσάνοι

Όπως και στις άλλες ενότητες, έτσι και στα δάση της Μεγάλης Παναγιάς η διείσδυση των Σαρακατσάνων, υποστηριζόμενη από το ακόμα πιο βολικό ανάγλυφο, ήταν έντονη και παρατεταμένη. Από μια μεγάλη περίοδο, που αρχίζει στα τέλη του 19ου και φτάνει μέχρι τα μέσα στου 20ου αιώνα, έχουν καταγραφεί πάνω από μια δεκάδα εγκαταστάσεις, οι περισσότερες από τις οποίες έχουν αφήσει ένα λιβάδι και ένα τοπωνύμιο.

Οι πιο γνωστές θέσεις είναι το Μαυροχώρι και τα Καλύβια Καριώτη.

Προσπέλαση και περιήγηση

Προσπέλαση του Δάσους Σημύδας

Η δασική περιοχή του τριγώνου ανάμεσα στο Βαθύρεμα, το Νέστο και τα σύνορα προσπελαύνεται οδικά μέσω του επαρχιακού δρόμου Δράμας - Βώλακα - Μικροκλεισούρας (ή από το Κάτω Νευροκόπι, μέσω του δρόμου προς τη Μικροκλεισούρα). Ο δρόμος περνά το Νέστο μέσω μεγάλης γέφυρας, παρακάμπτει τους Ποταμούς και συνεχίζει μέχρι τη Μικρομηλιά, προωθημένο χωριό Ποντίων, στη βάση του μεγάλου δασικού συμπλέγματος της Μεγάλης Παναγιάς. Καρδιά του συμπλέγματος είναι το παλιό εργοτάξιο της Μεγάλης Παναγιάς.

Όλο το σύμπλεγμα και ειδικότερα το δασικό εργοτάξιο εξυπηρετούνται οδικά από έναν μακρύτατο δασικό δρόμο Α' κατηγορίας, χωρίς επίστρωση αλλά πολύ καλής βατότητας και με πολύ μικρές κλίσεις. Ο κεντρικός αυτός δρόμος, που συνήθως είναι βατός ακόμα και το χειμώνα, διακλαδίζεται και προσπελαύνει διάφορες τοποθεσίες, κυρίως για να εξυπηρετήσει τις υλοτομίες, αλλά και το δάσος της Σημύδας. Οι δευτερεύοντες δρόμοι είναι Β' και Γ' κατηγορίας, συνεπώς παρουσιάζουν προβλήματα βατότητας και επιπλέον ταλαιπωρούνται από τα φορτηγά μεταφοράς της ξυλείας. Η σήμανση είναι ελλιπέστατη, με ελάχιστες πινακίδες να υποδεικνύουν ασαφώς το «Δάσος Σημύδας» - η τελική πινακίδα λέει απλά Μαυροχώρι, χωρίς να συνδέει την τοποθεσία του παλιού αυτού σαρακατσάνικου στανότοπου με την προστατευόμενη περιοχή. Μετά τον Οκτώβριο είναι παρακινδυνευμένο να περιπλανηθεί κανείς στη ζώνη αυτή.

Μετά το εργοτάξιο, που είναι το ψηλότερο σημείο του, ο δρόμος συνεχίζει κατηφορικά και παράλληλα με το Βαθύρεμα για να φτάσει στο Καλλίκαρπο και τελικά στο Σιδηρόνερο, όπου συνδέεται με τον άξονα της Ελατιάς. Παρακλάδια του χαλικόστρωτου αυτού δρόμου οδηγούν στους παλιούς συνοικισμούς Βαθύρεμα, Βουνοχώρι και άλλες τοποθεσίες, ανάμεσα στις οποίες και ο αυχένας Ζάρα, από όπου γίνεται η σύνδεση με την Ελατιά, το φυλάκιο Τσάκαλου και τη συνοριογραμμή με τη Βουλγαρία: οι δρόμοι αυτοί είναι μέτριας έως κακής βατότητας και κλείνουν εντελώς το χειμώνα.

Από το Σιδηρόνερο και συγκεκριμένα λίγο πριν το Καλλίκαρπο, ξεκινά ένας ακόμα δρόμος που οδηγεί στη Μικρομηλιά. Ο δρόμος αυτός περνά μέσα από δρυοδάσος, σε πολύ χαμηλότερα υψόμετρα από ότι ο κεντρικός δασικός Σιδηρόνερο-Βαθύρεμα-Μεγάλη Παναγιά και είναι βατός όλο το χρόνο. Ο δρόμος φτάνει ως ασφαλτοστρωμένος στο παλιό πεστροφοτροφείο του Νίκου Λατσίνογλου και συνεχίζει ως καλός χωματόδρομος. Μετά μια διακλάδωση, που επιτρέπει τη σύνδεση με τους Παπάδες, φτάνει στον αυχένα της Λακκούδας, αόρατο συνοικισμό μέσα στο δάσος που τον παρακάμπτει, και σύντομα καταλήγει στη Μικρομηλιά.

Κείμενο και φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος

---