Πουλιά της Ελλάδας

O Κούκος (Cuculus canorus)

Ο Κούκος (Cuculus canorus) είναι ένα από τα πιο γνωστά και αναγνωρίσιμα πουλιά του αγροτικού και ημιορεινού χώρου - το χαρακτηριστικό δισύλλαβο κάλεσμά του σηματοδοτεί την αρχή της Άνοιξης, ενώ το παρασιτικό μεγάλωμα των νεοσσών του στις φωλιές άλλων πουλιών είναι παροιμιώδες.

Το κοινό όνομά του προέρχεται από το αρχαιοελληνικό «κόκκυξ», που αναφέρεται στο κάλεσμά του, οπότε η σωστή γραφή του νεότερου ονόματος είναι «Κούκκος», έχει ωστόσο επικρατήσει η απλουστευμένη μορφή «Κούκος». Ανάλογης ηχομιμητικής προέλευσης είναι και το όνομα του γένους (Cuculus), αλλά και το κοινό όνομα του πουλιού σε όλες σχεδόν τις χώρες της ευρύτατης εξάπλωσής του. Το όνομα του είδους (canorus) σημαίνει «μελωδός».

Ο Κούκος είναι πλήρως μεταναστευτικό είδος: τη θερμή περίοδο αναπαράγεται σε όλη σχεδόν την Ευρασία, ενώ διαχειμάζει στην Αφρική και ένα τμήμα της ΝΑ Ασίας. Στην Ελλάδα είναι καλοκαιρινός επισκέπτης: φτάνει συνήθως μέσα στον Απρίλιο, αναπαράγεται κυρίως στην κεντρική και βόρεια χώρα και σε όλο το υψομετρικό εύρος από τα χαμηλά μέχρι και το ορεινό δάσος και αποχωρεί το Σεπτέμβρη.

Είναι αρκετά μεγάλο, ρωμαλέο πουλί με μήκος περίπου 34 εκ.: σε στάση, μοιάζει με Ξεφτέρι, αλλά πετά με έντονο φτερούγισμα και χαρακτηριστικό γλύστρημα στο τέλος ή σε κοντινές αποστάσεις. Στέκεται πάντα σε περίοπτες θέσεις (τα ξεφτέρια προτιμούν καλυμένες θέσεις μέσα στις φυλλωσιές) και είναι ανήσυχος και διερευνητικός.

Τα χρώματα του αρσενικού ανήκουν σε μια σκούρα γκρι παλέτα, ενώ υπάρχουν και καφετιά θηλυκά, που διατηρούν τους τόνους των νεαρών. Όταν ανοίγει τα φτερά ή την ουρά, αποκαλύπτει υπέροχα σχέδια και πιτσίλες.

Ο Κούκος χρησιμοποιεί την τεχνική του αναπαραγωγικού παρασιτισμού: όταν το θηλυκό είναι έτοιμο για ωοτοκία, επισκέπτεται τις φωλιές άλλων πουλιών που έχουν ήδη αυγά και με ταχύτατες κινήσεις πετάει έξω ένα από τα αυγά και τοποθετεί ένα δικό του. Η διαδικασία αυτή επαναλαμβάνεται πολλές φορές μέσα στην αναπαραγωγική περίοδο.

Παρόλο που τα αυγά του Κούκου έχουν συνήθως μεγαλύτερο μέγεθος από τα αυγά του θετού γονιού, μιμούνται επιτυχημένα τα χρώματα και τα σχέδια των αυγών του ξενιστή. Έχει διαπιστωθεί ότι οι Κούκοι διακρίνονται σε ομάδες (που λέγονται «κάστες») με εξειδίκευση σε συγκεκριμένα είδη ξενιστή εκάστη. Η αποδοχή των αυγών από τον ξενιστή είναι πολύ υψηλή (60-70%).

Λίγες μέρες μετά την επώαση των αυγών, ο νεοσσός Κούκος πετάει έξω από τη φωλιά τους νεοσσούς του ξενιστή (ακόμα και το άλλο κουκάκι, αν στη φωλιά βρεθούν περισσότερα αυγά Κούκου, από διαφορετικά θηλυκά). Η συμπεριφορά αυτή υπαγορεύεται από το ότι ο νεαρός Κούκος θα χρειαστεί όλη την τροφή που θα μπορέσουν να συλλέξουν οι - συνήθως μικρότεροι από το νεοσσό - θετοί γονείς.

Οι νεοσσοί εκτρέφονται από τους θετούς γονείς με έντομα, ανάλογα την ειδίκευση του ξενιστή. Ο ενήλικος Κούκος τρέφεται αποκλειστικά με έντομα, κυρίως με κάμπιες όλων των ειδών, ακόμα και αυτές με δηλητηριώδεις τρίχες ή είδη με απωθητικά σχέδια που δηλώνουν τοξικότητα: πρόκειται για κάμπιες που όλα τα άλλα πουλιά τις αποφεύγουν.

Στον αγροτικό κόσμο, ο Κούκος, που δεν δημιουργεί φωλιά αναπαραγωγής, μεταφράζεται ως «άστεγος». Έτσι έχουν δημιουργηθεί οι παροιμιώδεις εκφράσεις «μόνος σαν κούκος» ή «ένας κούκος μοναχός». Η μοναχικότητα του είδους σχολιάζεται πολύ πετυχημένα και σκωπτικά στον Αριστοφάνη ως «Κόκκυγες τρεις»: από τη φράση αυτή προέρχεται και το παροιμιώδες «τρεις κι ο κούκος», που αναφέρεται σε μοναχικούς ή ακοινώνητους ανθρώπους ή σε μεγαλύτερη ομάδα που απομειώθηκε («έμειναν τρεις κι ο κούκος»).

Στον αγροτικό κόσμο, ο Κούκος, που δεν δημιουργεί φωλιά αναπαραγωγής, μεταφράζεται ως «άστεγος». Έτσι έχουν δημιουργηθεί οι παροιμιώδεις εκφράσεις «μόνος σαν κούκος» ή «ένας κούκος μοναχός». Η μοναχικότητα του είδους σχολιάζεται πολύ πετυχημένα και σκωπτικά στον Αριστοφάνη ως «Κόκκυγες τρεις»: από τη φράση αυτή προέρχεται και το παροιμιώδες «τρεις κι ο κούκος», που αναφέρεται σε μοναχικούς ή ακοινώνητους ανθρώπους ή σε μεγαλύτερη ομάδα που απομειώθηκε («έμειναν τρεις κι ο κούκος»).

Κείμενο & φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος