Τα μικρά βουνά της Αττικής

Τα μικρά βουνά της Αττικής

Πατέρας
Πατέρας: Χειμερινή ανάβαση στην κορυφή Πατέρας (1.091 μ.)

Η Αττική γη δεν είναι παρά μια σύνοψη του ελληνικού τοπίου: ένας τόπος φωτός και δράματος, όπου αρκεί το μάτι να γυρίσει λίγο από τα γαλήνια τοπία της θάλασσας για να αντιμετωπίσει την απειλή των βουνών, και το πόδι, πριν καλά-καλά απολαύσει την ηρεμία των κάμπων θα αναμετρηθεί με τις βραχουριές και τα δερβένια.
Φαινομενικά ειρηνική, η ορεινή Αττική προσφέρει, μια ανάσα μακριά από τις πολύβουες πολιτείες της, ολόκληρους κόσμους επιβίωσης, ασκητισμού και περιπέτειας.

Πατέρας
Πατέρας: Σιωπηλά στολίδια

Τα μεγάλα βουνά - Πάρνηθα, Πεντέλη, Υμηττός, Γεράνεια, Κιθαιρώνας - έχουν την τιμητική τους στο topoguide με πολυσέλιδα άρθρα και αυτόνομες εφαρμογές πεζοπορίας, περιήγησης και φύσης.
Τα μικρά βουνά, που τα θυμόμαστε μόνο για καμιά επέμβαση ασχήμιας, μένουν κάπως παραπονεμένα στο παρασκήνιο της μεγάλης ιστορίας του Λεκανοπεδίου και των ακτών. Κι' όμως τα βουνίσια αυτά αττικά αποπαίδια έχουν κι' αυτά τη γοητεία της γενιάς τους και πίσω από τους καμένους χιτώνες τους και τα χαραγμένα από τους δρόμους κορμιά τους κρύβουν όλα εκείνα τα στολίδια που μαρτυρούν την ευγενική καταγωγή τους.

Ελάτε να τα γνωρίσουμε. Πολύ κοντά στην Αθήνα, θα εκπλαγείτε από τη φυσικότητα του Ποικίλου όρους και τη θέα του όρους Αιγάλεω.

Αν έχετε χρόνο, εξοπλισμό και κάποια εμπειρία, επιλέξτε ένα από τα δύο μεγάλα "μικρά" βουνά της Αττικής, τον ψηλό και εκτεταμένο Πατέρα ή την επιμήκη Πάστρα.

Στα Μεσόγεια, επισκεφθείτε το Πάνειον όρος, τη Μερέντα, την άγνωστη Μαυρηνόρα ή το μικρό Χαρβάτι.

Στην περιοχή του Μαραθώνα, περπατείστε στην αρχαία Οινόη, σκαρφαλώστε στο Αγριλίκι και την Σκάρπα ή κάντε ήσυχους περιπάτους στο φιλικό Διονυσοβούνι.

Στα νότια, επισκεφθείτε τους γεμάτους μυστικά λόφους της περιοχής από τη Βάρη έως την Ανάβυσσο ή ανεβείτε στον Όλυμπο - έναν μικρό ξαδερφάκι του αληθινού Ολύμπου. Στο νοτιότερο άκρο της Αττικής, εντελώς ξεχωριστή, γεμάτη εκπλήξεις και απαιτητική σε γνώσεις, σας περιμένει η Λαυρεωτική.

Στα βόρεια, τέλος, απλώνεται μια μεγάλη ημιορεινη περιοχή, όπου υψώνονται τα μικρά αλλά ενδιαφέροντα βουναλάκια Καμάρι, Μαυρηνόρα Ωρωπού και Μαυροβούνι.


Πατέρας 1.132 μ.

Γνωριμία με το όρος Πατέρας

Ο Πατέρας είναι το μεγάλο ορεινό συγκρότημα που απλώνεται ανάμεσα στον κόλπο των Αλκυονιδών και τον κάμπο της Μάνδρας. Στα βόρεια, διακλαδίζεται με το Μακρόν όρος (849 μ.) και χαμηλώνει προς τις νότιες κοιλάδες του Κιθαιρώνα, με τον οποίο γειτονεύει. Στα νότια, οι απότομες πλαγιές του εποπτεύουν την μεγάλη πεδιάδα των Μεγάρων, σχηματίζοντας ωστόσο μερικά παρακλάδια, όπως το Τρικέρατο όρος (524 μ.), στο οποίο ανήκουν οι ορθοπλαγιές της Κακιάς Σκάλας.
Η αρχαία ελληνική μυθολογία κάνει αναφορά στο άγριο και δυσπρόσιτο τοπίο του Πατέρα στέλνοντας τη θεά Δήμητρα να περιπλανιέται στις κοιλάδες του, αναζητώντας μάταια την Περσεφόνη: η αγωνία της χθόνιας θεάς μεταφέρεται στο αρχαίο όνομα του βουνού, που λέγεται Άγχαιον όρος.

Πατέρας
Πατέρας: Η ακρόπολη της αρχαίας Ερένειας

Η ψηλότερη κορυφή του βουνού λέγεται Λιοντάρι (1.131 μ.) και βρίσκεται στο μέσον μιας καμπύλης κορυφογραμμής που διατηρεί επί μακρόν το υψόμετρο των 800 μέτρων.
Άλλες κορυφές του συγκροτήματος με υψόμετρο πάνω από 1000 μ. είναι η Ντουσκιά (1.120 μ.), η Μεγάλη Κολοσούρα (1.108 μ.), ο Πατέρας (1.091 μ.), ο Προφήτης Ηλίας (1.020 μ.) και η Μικρή Κολοσούρα (1.018 μ.).

Πατέρας
Πατέρας: Το καρστικό οροπέδιο Μεγάλος Κρύφτης

Το πιό χαρακτηριστικό μορφολογικό στοιχείο του Πατέρα είναι η σειρά των τεσσάρων καρστικών βυθισμάτων που φέρουν ανά ζεύγη τα εύγλωττα ονόματα Βαθυχώρια και Κρύφτες, με το προσωνύμιο Μεγάλο και Μικρό να καθρεφτίζει το μέγεθός τους. Οι δολίνες αυτές αποτέλεσαν χώρους εγκατάστασης και γεωργικής εκμετάλλευσης και φιλοξενούν πηγάδια και ερείπια κτισμάτων. Στον επίπεδο χώρο των δολινών καλλιεργούνται ακόμα δημητριακά, ενώ ένας περίπατος στην περίμετρό τους θα μας αποκαλύψει πολλά ενδιαφέροντα είδη χλωρίδας.

Πατέρας
Πατέρας: Ανάμεσα στις κορυφές Κολοσούρα και Γκορίτσα επιβιώνει ένα αραιό δάσος ελάτων

Με εξαίρεση τις μεγάλες λάκκες, όπου η γεωργία διατηρεία ακόμα τις επικράτειές της, όλο το υπόλοιπο βουνό καλύπτεται από έναν αδιαπέραστο και ψηλό θαμνώνα από πουρνάρια, σχίνα, αγριοκουμαριές, κουμαριές και άλλου μεσογειακού θάμνους, μέσα στον οποίο ξεχωρίζουν ενώ πυκνότερες ή αραιότερες συσπάδες χαλεπείου πεύκης, που κατά τόπους σχηματίζουν κανονικά δάση. Οι δύο αυτές διαπλάσεις - μεσογειακοί θαμνώνες και πευκοδάσος - έχουν συρρικνωθεί από καταστροφικές πυρκαγιές (1985 και 2016). Λίγα ταλαιπωρημένα έλατα γατζώνονται ανάμεσα στις κορυφές Κολοσούρα και Γκορίτσα.

Πατέρας
Πατέρας: Τετράγωνος αρχαίος πύργος στα Βαθυχώρια

Στα ιστορικά χρόνια, δύο σημαντικοί δρόμοι παρακάμπτουν τον Πατέρα απο τις δύο - ο δρόμος από τη Μεγαρίδα προς τα Αιγόσθενα, λιμάνι των Μεγαρέων και οχυρό των συμμάχων τους Αθηναίων και ο δρόμος από την Ελευσίνα προς τον κάμπο της Οινόης, και οι δύο προστατευμένοι με σειρά οχυρών και φρυκτωριών. Ακόμα πιο καλά προστατευμένος ήταν ο ορεινός δρόμος από της Μεγαρίδα προς τα Βίλια, που περνούσε από τα Βαθυχώρια: ένας μεγάλος τετράγωνος και ένας πανύψηλος κυκλικός πύργος, μαζί με άλλους μικρότερους, φρουρούσαν τα περάσματα.

Πατέρας
Πατέρας: Θέα από την κορυφή Πατέρας

Ο Πατέρας έχει το ιδιαίτερο προνόμιο να χαρίζει εξαιρετική θέα από όλη την ατελείωτη κορυφογραμμή του. Έτσι, στις αναβάσεις στις κορυφές, αλλά και στις οδικές περιπλανήσεις και τις ποδηλατικές διαδρομές, μπορεί κανείς να κλείσει τα μάτια στις αλλοιώσεις του εγγύς χώρου και να απολαύσει το ευρύτερο τοπίο.

Οι πιο ενδιαφέρουσες πεζοπορικές διαδρομές που είναι γνωστές - και κάπως σηματοδοτημένες - είναι η ανάβαση στην κορυφή από τον οικισμό Άγιος Γεώργιος μέσω της ακρόπολης της Ερένειας, η ανάλογη ανάβαση από τα Βαθυχώρια προς τις κορυφές και η ωραιότατη διάσχιση από τη Βένιζα ή τα Βαθυχώρια προς το Κριεμάδι, που ακολουθεί την αρχαία οδό από την ορεινή Μεγαρίδα προς τα Αιγόσθενα.


Πάστρα 1.025 μ.

Γνωριμία με την Πάστρα

Η Πάστρα είναι μικρό βουνό της δυτικής Αττικής, που συνδέει στον Κιθαιρώνα με την Πάρνηθα. Ο κεντρικός κορμός του βουνού είναι μια μακριά κορυφογραμμή που φέρει τις κορυφές Κούρτεζα (1025 μ.) και Μπουζούρεζα (1016 μ.).

Πάστρα
Πάστρα: Η κορυφογραμμή της Πάστρας, από τον κάμπο της Οινόης

Τα μνημεία

Ως τμήμα της μεθοριακής γραμμής ανάμεσα στην πόλεις-κράτη της αρχαιότητας των Αθηών και των Θηβών, η Πάστρα φιλοξένησε αρκετά οχυρά και φρυκτωρίες. Το αξιολογότερο αρχαίο οχυρό είναι το μεγάλο φρούριο των Ελευθερών (ή Γυφτόκαστρο), έργο των κλασικών χρόνων που διατηρείται σε καλή κατάσταση στον άξονα του περάσματος της Κάζας (διάσελο Κιάφα Σούρι). Μικρότερα οχυρά σώζονται στην Πύλη και στο λόφο Κάστρο, κοντά στη Δάφνη.

Οι μονές

Πάστρα
Πάστρα: Το σπήλαιο του Οσίου Μελετίου

Στις πλαγιές της Πάστρας βρίσκονται μερικά αξιόλογα θρησκευτικά μνημεία, με σημαντικότερη τη μονή Οσίου Μελετίου. Η μονή σχετίζεται με τη δράση του οσίου Μελετίου του Νέου, που ανασύστησε στα τέλη του 11ου αιώνα την προϋπάρχουσα κατά χώραν μονή του Συμβόλου, εφαρμόζοντας τις αυστηρές αρχές του ασκητισμού των πρώτων μοναχών της χριστιανικής περιόδου. Μέσα από τις πρακτικές αυτές, ευνόησε την ίδρυση ασκηταριών και μονυδρίων σε διάφορες άλλες θέσεις της περιοχής. Ένας από τους χώρους ασκητισμού ήταν και η λεγόμενη σπηλιά του Οσίου Μελετίου, που είναι σήμερα επισκέψιμη.
Άλλα ενδιαφέροντα εκκλησιαστικά μνημεία της περιοχής είναι η μονή Προφήτη Ηλία κοντά στις Ερυθρές και η έρημη μονή Ζωοδόχου Πηγής κοντά στην Πύλη.

Πάστρα
Πάστρα: Ο ναός της Ζωοδόχου Πηγής, καθολικό παλιάς μονής κοντά στην Πύλη

Πεζοπορία

Χάρη στη θέση της πάνω στον κεντρικό ορεογραφικό ιστό ανάμεσα στον Κιθαιρώνα και την Πάρνηθα, η Πάστρα φιλοξενεί ένα σκέλος του Εθνικού Μονοπατιού Ο22, της μεγάλης πεζοπορικής διαδρομής που συνδέει τον Παρνασσό με την Αθήνα και διασχίζει την Πάστρα από τα δυτικά προς τα ανατολικά. Η διαδρομή παρουσιάζεται αναλυτικά στη σελίδα Ο22 κορυφογραμμή Πάστρας-Σκούρτα.
Οι εγκάρσιες πεζοπορικές προσβάσεις στην κορυφογραμμή από τους εκατέρωθεν οδικούς άξονες παρουσιάζουν επίσης κάποιο ενδιαφέρον.

Πάστρα
Πάστρα: Η πρόσφατα ανακαινισθείσα μονή του Προφήτη Ηλία

Δυστυχώς η κορυφογραμμή της Πάστρας αποτελεί ιδανική θέση για την εγκατάσταση αιολικών πάρκων και ένα μεγάλο μέρος του μήκους της - και ένα αντίστοιχο μήκος του Εθνικού Μονοπατιού Ο22 - έχουν μετατραπεί σε πλατιούς χωματόδρομους.

Πάστρα
Πάστρα: Το κλασικό ελληνικό ορεινό τοπίο του 21ου αιώνα

Λαυρεωτική

Η Λαυρεωτική έχει συνδέσει την ιστορία της με την πάλη για την εξόρυξη αργυρομολυβδούχων και σιδηρούχων μεταλλευμάτων από τα πλούσια κοιτάσματα της περιοχής. Η προσπάθεια αυτή κορυφώθηκε στη μεταλλοφόρα ζώνη ανάμεσα στην πόλη του Λαυρίου και τον οικισμό του Αγίου Κωνσταντίνου (Καμάριζα), που είναι σήμερα ένα ανοιχτό μουσείο των τεχνικών, των τεχνολογιών και του αγώνα του ανθρώπου για την αξιοποίηση του πολύτιμου πόρου. Η συστηματική εκμετάλλευση των μεταλλευμάτων ταυτίζεται με τη γέννηση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας και διαρκεί όλη την κλασική περίοδο.
Η εξόρυξη αναβιώνει το 1864 με τη συμμετοχή ξένων εταιρειών. Περισσότερα για την μεταλλευτική ιστορία του Λαυρίου θα βρείτε εδώ.

Λαυρεωτική
Λαυρεωτική: Γενική άποψη από την περιοχή των μεταλλείων

Όλη η περιοχή προστατεύεται υπό ποικίλα καθεστώτα, ανάμεσα στα οποία και του Εθνικού Δρυμού Σουνίου. Παρόλο που όλη η χερσόνησος έχει καεί επανηλειμένα, το τοπίο είναι σήμερα καταπράσινο και είναι πολύ ευχάριστο να περιδιαβεί κανείς τις αρχαίες και νεώτερες εγκαταστάσεις των μεταλλείων.

Λαυρεωτική
Λαυρεωτική: Το μεταλλευτικό μουσείο στον Άγιο Κωνσταντίνο

Η διαδρομή Λαύριο-Χάος-Καμάριζα αποτελεί μια καλή πρόταση πεζοπορίας για όλη την οικογένεια, ενώ διαδρομή Άνω Σούνιο-Καμάριζα, που διασχίζει όλη τη ζώνη των αρχαίων μεταλλείων, είναι μιάς φοράς και καλό είναι να προβλεφθεί ένας τρόπος επιστροφής στην αφετηρία.

Λαυρεωτική
Λαυρεωτική: Το βύθισμα Χάος

Λίγο βόρεια από το Λαύριο, η διαδρομή στον αρχαίο Θορικό αναπτύσσεται στον πλούσιο σε μνημεία χώρο του Θορικού και συνδυάζει την αρχαιογνωστική με την πεζοπορική προσέγγιση. Αυτή η κυκλική διαδρομή, όπως και η γειτονκή πορειούλα στη χερσόνησο του Αγίου Νικολάου είνα ιδανικές για μια οικογενιακή πεζοπορία.
Τέλος, η σχετικά μεγάλη πορεία από τα Λεγρενά στον Προφήτη Ηλία Καμάριζας περιλαμβάνει θέσεις εξαιρετικής θέας μέσα σε ένα αναπάντεχα ήρεμο τοπίο.

Λαυρεωτική
Λαυρεωτική: Ο Προφήτης Ηλίας Καμάριζα

Ανοίγοντας ένα εντελώς άλλο κεφάλαιο, η γεωδιαδρομή στους οφιόλιθους του Λαυρίου και η διάσχιση της χαράδρας Βαθύ Σπληθάρι μας φέρνουν πιό κοντά στις δυνάμεις που διαμόρφωσαν το φυσικό τοπίο.


Από τη Βάρη έως την Ανάβυσσο

Λόφος Αγίου Δημητρίου
Λόφος Αγίου Δημητρίου: Ο λόφος και η θέση του αρχαίου πύργου

Ο λόφος του Αγίου Δημητρίου υψώνεται απότομα από την ακτή, ανάμεσα στο Λαγονήσι και την Αγία Μαρίνα, και φτάνει τα 203 μ. Όλες οι πλευρές, και ιδίως η νότια, είναι σχετικά απότομες και η επιμήκης κορυφογραμμής του έχει ανεμπόδιστη θέα όλης της γύρω ζώνη και κυρίως στην παράκτια οδική διάβαση.

Λόφος Αγίου Δημητρίου
Λόφος Αγίου Δημητρίου: Ο αρχαίος πύργος

Στη δυτική άκρη του λόφου υπάρχει μικρός τετράγωνος πύργος διαστάσεων 5.8x4.3 μ. με ύψος 1.7 μ. Είναι φτιαγμένος από μεγάλους, καλοδουλεμένους δόμους από το κροκαλοπαγές πέτρωμα του ίδιου του λόφου. Με βάση την ελάχιστη κεραμική που βρέθηκε μέσα στον πύργο, το κτίσμα χρονολογήθηκε στην κλασική περίοδο και πρέπει να αποτελούσε, μαζί με τα οχυρά στους Αναγύρους Βάρης και της Ατήνης, μέρος του δικτύου των φρυκτωριών της ανατολικής μεθορίου των Αθηνών.

Λόφος Αγίου Δημητρίου
Λόφος Αγίου Δημητρίου: Το απίστευτο κροκαλοπαγές από απολιθωμένους θαλάσσιους οργανισμούς

Η προσπέλαση του αρχαίου πύργου βασίζεται σε μια σύντομη πεζοπορία, που την Άνοιξη θα χαρίσει ωραίες εικόνες της γλυκιάς αττικής φύσης.


Όλυμπος 487 μ.

Ο Όλυμπος Αττικής είναι ένα απομονωμένο βουνό, που υψώνεται πάνω από την Αλυκή της Αναβύσσου. Παλιότερα ήταν δασωμένο με πεύκα, αλλά σήμερα, μετά από επανειλημένες πυρκαγιές, έχει μόνο χαμηλή βλάστηση. Η νότια όψη του καταλαμβάνεται σχεδόν ολοκληρωτικά από το οικιστικό συγκρότημα του Αγίου Νικολάου.

Όλυμπος Αττικής
Όλυμπος Αττικής: Προοπτικό από τα νότια

Το βουνό έχει δύο κορυφές (Όλυμπος 487 μ. και Σκόρδι 355 μ.), που χωρίζονται από μια βαθιά χαράδρα. Ανάμεσα στις δύο κορυφές απλώνεται ένα μικρό καλλιεργημένο οροπέδιο, όπου καταλήγει χωματόδρομος από την Ανάβυσσο. Ανάβαση στην κορυφή μπορεί να γίνει είτε από εδώ, είτε από τον ψηλότερο δρόμο του Αγίου Νικολάου.

Όλυμπος Αττικής
Όλυμπος Αττικής: Προοπτικό από τα βόρεια

Πάνειον Όρος 637 μ.

Πάνειον Όρος
Πάνειον Όρος: Προοπτικό από τα ανατολικά

Το όρος Πάνειο είναι ένας μεγάλος, συμπαγής, γυμνός όγκος, που υψώνεται ανάμεσα στους κάμπους της Αναβύσσου, της Κερατέας και των Καλυβιών. Το βουνό αποτελείται από μια στενή κορυφογραμμή που ενώνει δύο ογκώδεις κορυφές, το Κερατοβούνι στα ανατολικά, όπου και η ψηλότερη κορυφή (648μ.), και το Πανί στα δυτικά (637 μ.). Το βουνό συντίθεται από μεταμορφωμένα πετρώματα (ασβεστόλιθοι και αττικοί σχιστόλιθοι).

Πάνειον Όρος
Πάνειον Όρος: Το βυζαντινό καθολικό της μονής Αγίου Ιωάννου Θεολόγου

Πάνω από την Κερατέα βρίσκεται η ανδρική μονή Αγίου Ιωάννη Θεολόγου (το καθολικό είναι τρίκογχος σταυροειδής με τρούλο της μεσοβυζαντινής περιόδου) και η νεώτερη ανδρική μονή της Αγίας Σκέπης. Πολύ ενδιαφέρουσα εκκλησία είναι αυτή της Ζωοδόχου Πηγής, στον αρκετά σπάνιο τύπο του ελεύθερου σταυρεπίστεγου ναού. Η εκκλησία έχει τοιχογραφίες του 1734 και παίρνει το όνομά της από την μικρή πηγή που αναβλύζει εκεί κοντά, μοναδική πηγή νερού σε όλο το Πάνειο. Τέλος, αξιοσημείωτες ως θέσεις είναι οι ναοί του Προφήτη Ηλία Καλυβίων και του Προφήτη Ηλία Κερατέας.

Πάνειον Όρος
Πάνειον Όρος: Η είσοδος του σπηλαίου Κερατέας

Νότια της κορυφής Κερατοβούνι και σε υψόμετρο 545μ. υπάρχει το σπήλαιο Κερατέας (ΑΣΜ 57). Το σπήλαιο έχει μια στενή είσοδο σαν ανοιχτή σήραγγα που οδηγεί στον πρώτο από τους 4 μεγάλους θαλάμους. Το μέγιστο μήκος είναι 60μ., το πλάτος 35μ. το ύψος 10μ. και το μήκος διαδρομής 91μ., με συνολική επιφάνεια 950 τ.μ. Στην κορυφή Πανί υπάρχει το βάραθρο Μεγάλη Θρακιά Καλυβίων (ΑΣΜ 116), ένα μεγάλο βύθισμα με συνολικό κατακόρυφο βάθος 67 μ. και άνοιγμα σε σχήμα ακανόνιστου πολύπλευρου με περίμετρο 22 μ. Το βύθισμα έχει δύο εξώστες σε βάθος 10 μ. και 35 μ. Σε όλες τις πλευρές του βουνού υπάρχουν αρκετά άλλα μικρότερα σπήλαια.

Πάνειον Όρος
Πάνειον Όρος: Ο ναός της Ζωοδόχου Πηγής, στην κορυφογραμμή

Δίπλα στη Ζωοδόχο Πηγή υπάρχει ένα χρήσιμο καταφύγιο ανάγκης. Το κτίριο έχει τρεις χώρους (οι δύο με τζάκι), κάποια επίπλωση, εξωτερικές τουαλέτες και είναι ανοικτό.

Πάνειον Όρος
Πάνειον Όρος: Ο Προφήτης Ηλίας Κερατέας

Παρόλο το τραχύ πεδίο, το όρος Πάνειο προσφέρει αρκετές ευκαιρίες για μικρές πορείες. Η πιό ενδιαφέρουσα πορεία είναι η ανάβαση από τα Καλύβια στη Ζωοδόχο Πηγή και το Πανί σε πολύ καλό μονοπάτι (είναι πλατύ και διαμορφωμένο για downhill MTB).

Πάνειον Όρος
Πάνειον Όρος: Η Αγία Τριάδα Κερατέας

Από τον γειτονικό Προφήτη Ηλία Καλυβίων μπορεί να γίνει η διάσχιση της κορυφογραμμής από το Πανί στο Κερατοβούνι. Δύο άλλες πορείες, η ανάβαση από τον Προφήτη Ηλία Κερατέας στο Κερατοβούνι και η ανάβαση από το Άνω Λαγονήσι στο Πανί ακολουθούν κυρίως γιδόστρατα.


Μαραθώνας

Μαραθώνας
Μαραθώνας: Η χερσόνησος της Κυνόσουρας
Μαραθώνας
Μαραθώνας: Ο τύμβος της μάχης του Μαραθώνα

Η περιοχή του Μαραθώνα είναι γνωστή σε όλους τους Έλληνες για περισσότερους από ένα λογους: οι τρεις πρωταρχικοί είναι η κομβική μάχη του 490 π.Χ. κατά των Περσών, το ομώνυμο φράγμα και τον ταμιευτήρα που ύδρευσε την Αθήνα για σχεδόν περίπου 50 χρόνια και η θέση της αφετηρία της διαδρομής του πασίγνωστου Μαραθώνιου δρόμου αντοχής που γίνεται κάθε χρόνο.

Μαραθώνας
Μαραθώνας: Το δάσος του Σχινιά

Ο σημερινός οικισμός, κάπως παραγνωνισμένος από τη Νέα Μάκρη, που τοποθετείται πιό κεντρικά στους νέους άξονες και πόλους ενδιαφέροντος, παραμένει έδρα του ομώνυμου δήμου και τοπικό κέντρο μιας σειράς γεωγρικών οικισμών. Το μεγάλο έλος και η δημοφιλής παραλία του Σχινιά, το νέο κωπηλατοδρόμιο και οι άφθονοι σημαντικοί αρχαιολογικοί χώροι της περιοχής δημιουργούν ένα πολυπολικό σύστημα αναψυχής, στο οποίο ο όρος Μαραθώνας διατηρείται ως η κοινή γεωγραφική αναφορά.

Μαραθώνας
Μαραθώνας: Το έλος του Σχινιά

Έχουν χαρτογραφηθεί αρκετές πεζοπορίες στην περιοχή, είτε στους λόφους και τα μικρά βουνά, είτε στην παράκτια ζώνη. Πρόσφατα σηματοδοτήθηκαν τρεις μικρές πορείες, η μία εκ των οποίων, το φαράγγι της Οινόης, είναι γεμάτη πολιτιστικές αναφορές.

Μαραθώνας
Μαραθώνας: Το ιερό του Πυθίου Απόλλωνα

Αγριλίκι 558 μ.

Αγριλίκι
Αγριλίκι: κοντά στην κορυφή

Το Αγριλίκι αποτελεί παρακλάδι της Πεντέλης, με την οποία ενώνεται στο διάσελο του Αγίου Πέτρου. Με υψόμετρο 558 μ. (κορυφή Στρούγγιζα), είναι το ψηλότερο βουνό της περιοχής του Μαραθώνα και δεσπόζει της μεγάλης πεδιάδας του Μαραθώνα.

Αγριλίκι
Αγριλίκι

Το Αγριλίκι μαζί με το Διονυσοβούνι και τη Σκάρπα, σχηματίζουν ένα μεγάλο ορεινό τοπίο, έντονα αστικοποιημένο, αλλά και με πολλά φυσικά, ημιφυσικά και ιστορικά στοιχεία, που προσφέρουν στους κατοίκους του λεκανοπεδίου την αίσθηση μιας επαφής με τη γη και την ιστορία.

Αγριλίκι
Αγριλίκι: η αρχαία ακρόπολη στις ανατολικές πλαγιές

Λόγω της γειτνίασης του Αγριλικιού με την πεδιάδα του Μαραθώνα, οι ανατολικές υπώρειες του βουνού είναι κατάσπαρτες από σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους.
Ανάµεσα στους πρόποδες των βουνών Αγριλίκι και Σκάρπα εντοπίστηκε ήδη από τον 19ο αι. και ανασκάφηκε από τον Σπ. Μαρινάτο το πολύ σημαντικό µεσοελλαδικό νεκροταφείο του Μαραθώνα, αποτελούμενο από επτά ταφικούς τύµβους.
Επίσης, στους πρόποδες του βουνού βρέθηκε µαρµάρινος όρος µε την επιγραφή «ΗΟΡΟΣ / ΤΕΜΕΝΟΣ / ΑΘΕΝΑΑΣ» που χρονολογήθηκε στην περίοδο της μάχης του Μαραθώνα. Η ανασκαφική έρευνα που έγινε στην περιοχή αποκάλυψε λείψανα κτισμάτων και αναθηµατική επιγραφή των αρχών του 4ου αι. π.Χ.
Λίγα αρχιτεκτονικά μέλη σε δεύτερη χρήση βρέθηκαν και στα κτίσματα της µονής Αγίου Γεωργίου Βρανά.
Τέλος, στο χώρο της μονής Οσίου Εφραίμ, ανάμεσα στο Μικρό Αγριλίκι και τη Μαυρηνόρα, βρέθηκαν ποικίλα αρχαία λείψανα που εικάζεται ότι ανήκαν σε αρχαίο ιερό, αλλά και αρχαίο ελαιοτριβείο.

Οι πλαγιές στο Αγριλίκι είναι αρκετά δύβατες και ο κακοτράχαλος χωματόδρομος που δρασκελίζει το βουνό είναι μια καλοδεχούμενη διέξοδος. Αν υπάρχει κάποια πιθανότητα να ανεβαίνει κανείς με όχημα μέχρι κοντά στην κορυφή, στο βόρειο τμήμα του δρόμου, δηλαδή στην κάθοδος προς το Βρανά, δεν θα συναντήσετε ποτέ αυτοκίνητο. Έτσι, η πιο λογική πεζοπορία στο Αγριλίκι θα ήταν αυτή που αξιοποιώντας ένα παλιό μονοπάτι φτάνει στην κορυφή και μετά κατηφορίζει στο δρόμο προς Βρανά.
Η δεύτερη, αντίθετα, δεν είναι εύκολη: αποπειράται να κατέβει την ανατολική κόψη της κορυφής, με σκοπό να περάσει από το αρχαίο οχυρό και να φτάσει στον περιμετρικό της Νέας Μάκρης. Οι διαδρομές αυτές περιλαμβάνονται στην εφαρμογή Πεντέλη topoGuide, που είναι διαθέσιμη τόσο για συσκευές Android, όσο και για συσκευές iOS (iPhone και iPad).
Πρόκειται για έναν ψηφιακό οδηγό περιήγησης που περιλαμβάνει περιγραφές και φωτογραφίες και εστιάζει στις διαδρομές με τα πόδια ή το ποδήλατο.


Διονυσοβούνι 651 μ.

Το Διονυσοβούνι είναι το μικρό, μονοκόρυφο βουνό που υψώνεται ελαφρά βόρεια της Πεντέλης, δημιουργώντας το φυσικό βορεινό όριο του οικισμού Διόνυσος.

Διονυσοβούνι
Διονυσοβούνι: Γενική άποψη από τα νότια

Το αρχαίο όνομα του βουνού ήταν Ικάριον όρος, ενώ μέχρι πρόσφατα οι κάτοικοι της περιοχής το ανέφεραν ως Σταματοβούνι, από τον γειτονικό οικισμό της Σταμάτας.

Διονυσοβούνι
Διονυσοβούνι: Η σπηλιά του Διονύσου

Το νεώτερο όνομα του βουνού προέρχεται από τον όνομα του οικισμού, που κι' αυτό δόθηκε χάριν της γειτνίασης με το αρχαίο ιερό του Διονύσου, τη σχετική σπηλιά και τον αρχαίο οικισμό που εντοπίστηκαν στα όρια με τη Ραπεντόσα.

Διονυσοβούνι
Διονυσοβούνι: Το ιερό του Απόλλωνα

Περίπατοι και μικρές πορείες μπορούν να γίνουν στον περιαστικό χώρο της περιοχής. Ένας σχετικά ενδιαφέρων περίπατος μέχρι την κορυφή μπορεί να γίνει από το ωραίο εκκλησάκι του Αγίου Γεωργίου Βιδίστι, στο τέλος της Ροδόπολης, ακολουθώντας το χωματόδρομο που διατρέχει την μικρή κορυφογραμή. Οι διαδρομές αυτές περιλαμβάνονται στην εφαρμογή Πεντέλη topoGuide, που είναι διαθέσιμη τόσο για συσκευές Android, όσο και για συσκευές iOS (iPhone και iPad).

Διονυσοβούνι
Διονυσοβούνι: Ο ναός του Αγίου Ιωάννη Βιδίστι

Σκάρπα 573 μ.

Το όνομα Σκάρπα πιθανόν να προέρχεται από τη μορφολογία της κορυφής, που είναι επικλινής χωρίς να είναι απότομη (σκάρπα στα ιταλικά, από τα οποία τα αρβανίτικα δανείζονται πολλές ρίζες, λέγεται ο τρόπος κατασκευής της επικλινούς βάσης ενός ψηλού όγκου, πχ. οι κεκλιμένες βάσεις των ενετικών και γενουατικών πύργων λέγονται σκαρπωτές). Το Σκάρπα είναι επίσης σύνηθες οικογενειακό επίθετο, προφανώς αρβανίτικο.

Σκάρπα
Σκάρπα: Η ψηλότερη κορυφή. Στο πρώτο πλάνο η μεγάλη δολίνη στο διάσελο Αφορισμός

Η Σκάρπα είναι ένα μικρό, ουσιαστικά μονοκόρυφο, βουνό στα βόρεια της Αττικής. Η κορυφή της (573 μ.) υψώνεται ομαλά από τα δυτικά, από τον κάμπο Κουκουνάρθι και πέφτει απότομα προς τον κάμπο του Βρανά, ενώ χαμηλώνει ισοκλινώς προς στις δύο μεγάλες ρεματιές που σχηματίζουν τα δυτικά και νότια όριά της, το ρέμα Κιμπετούη και τη ρεματιά της Ραπεντόσας.

Σκάρπα
Σκάρπα: Γενική άποψη από τα ανατολικά

Η Σκάρπα ήταν καλυμένη με πευκοδάση, που κάηκαν. Τώρα οι χαμηλές πλαγιές καλύπτονται από πυκνή αναγέννηση πεύκων και θάμνων, ενώ οι πετρώδεις κορυφές και τα βραχώδη αντερείσματα παραμένουν γυμνά. Στην ανατολική βάση της κορυφής σχηματίζεται ένα μεγάλο καρστικό έγκοιλο, κοντά στο διάσελο Αφορισμός

Σκάρπα
Τα ξωκλήσια του Προφήτη Ηλία και του Αγίου Λουκά, στο διάσελο Αφορισμός

Έχουν αποτυπωθεί τρεις αναβάσεις στην κορυφή, από τα βόρεια, τα ΝΑ και τα νότια αντίστοιχα, που περιλαμβάνονται στην εφαρμογή Πεντέλη topoGuide, που είναι διαθέσιμη τόσο για συσκευές Android, όσο και για συσκευές iOS (iPhone και iPad).
Πρόκειται για έναν ψηφιακό οδηγό περιήγησης που περιλαμβάνει περιγραφές και φωτογραφίες και εστιάζει στις διαδρομές με τα πόδια ή το ποδήλατο.


Αιγάλεω όρος 468 μ.

Αιγάλεω
Αιγάλεω: Γενική άποψη από τα ΒΔ

Το όρος Αιγάλεω εκτείνεται από το Πέραμα μέχρι τη δίοδο Δαφνί. Το βουνό είναι σήμερα γυμνό στο μεγαλύτερο μέρος του, με συστάδες αναγέννησης και αναδασώσεις στη θέση των παλιών πευκοδασών, που υλοτομήθηκαν και κάηκαν μέσα στον 20ο αι.
Στο βόρειο άκρο του διατηρείται σε καλή κατάσταση και συντηρείται περιοδικά η παλαιότατη και πολύ σημαντική μονή Δαφνίου, χτισμένη τον 11ο αι. πάνω στα λείψανα παλαιοχριστιανικής βασιλικής, που και αυτή χτίστηκε στα ερείπια ναού του Απόλλωνα.

Αιγάλεω
Αιγάλεω: Άποψη από τα ανατολικά

Το Αιγάλεω όρος είναι κυριολεκτικά διαμελισμένο από δρόμους και απαγορευμένες στρατιωτικές ζώνες, με αποτέλεσμα η μόνη ενδιαφέρουσα - ως προς τη θέα - διαδρομή που μπορεί να συσταθεί εδώ να ακολουθεί αποκλειστικά χωματόδρομους. Μέσα στην αφαίρεση του σπιλωμένου τοπίου, ένας περίπατος την Άνοιξη στο ταλαιπωρημένο Αιγάλεω μπορεί να μας αναγκάσει να σκύψουμε στις μικρές νιδάφες ζωής που παραβλέπουμε μέσα στην αφθονία της πλούσια φύσης των μεγάλων βουνών.


Ποικίλο όρος 452 μ.

Το Ποικίλο σχηματίζει μια μακριά, χαμηλή, κορυφογραμμή στα δυτικά του λεκανοπεδίου της Αθήνας, οριοθετώντας το έτσι από τον κάμπο της Ελευσίνας. Η κορυφογραμή φέρει τις κορυφές Κασκαντάμι (418 μ.) και Ζαχαρίτσα (452 μ.), καθώς και μερικές ακόμα μικρότερου υψομέτρου.

Ποικίλο όρος
Ποικίλο όρος: Γενική άποψη από τα νότια. Στο βάθος, η χιονισμένη Πάρνηθα

Παρόλο που το Ποικίλο προστατεύεται ως τοπίο ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους, έχει υποστεί σημαντικές αλλοιώσεις λόγω των πολυάριθμων δρόμων, λατομείων, εγκαταστάσεων, χώρων απορριμμάτων κλπ. Η βλάστηση έχει ταλαιπωρηθεί από επανειλημένες πυρκαγιές, έχει ωστόσο ανακάμψει στο σύνολο σχεδόν του βουνού, είτε χάρη στη φυσική αναγέννηση, είτε λόγω των αναδασώσεων.

Ποικίλο όρος
Ποικίλο όρος: Το Θέατρο Πέτρας

Λόγω της μικρής απόστασης από την Αθήνα, πολλοί εξευρευνούν τις κάπως προστατευμένες γωνιές του Ποικίλου για να κάνουν πεζοπορίες, διαδρομές ποδηλάτου βουνού, προπόνηση στο ορεινό τρέξιμο κλπ, ενώ κάθε χρόνο διοργανώνεται ο αγώνας Trail Running Poikilo Rocky Mountain.

Ποικίλο όρος
Ποικίλο όρος: Τα περισσότερα μονοπάτια του Ποικίλου αξιοποιούνται και ως διαδρομές MTB
Ποικίλο όρος
Ποικίλο όρος: Πολλά από τα μεγάλα νταμάρια έχουν μετατραπεί σε χώρους αναψυχής

Είναι γνωστά τουλάχιστον τρία αναρριχητικά πεδία στο Ποικίλο, το πεδίο στην Ιερά Οδό, το μεγάλο πεδίο στο Ζαστάνι, που είναι ελάχιστα γνωστό και ένα μικρό, σχεδόν άγνωστο πεδίο στη Σπηλιά Γεώργιζα.

Ποικίλο όρος
Ποικίλο όρος: Άποψη από τα ανατολικά

Μερέντα 614 μ.

Η Μερέντα έχει απλή μορφολογία: πρόκειται για ένα βραχώδες βουνό, που χωρίζεται απο τα γειτονικά του Μπαθίστα (ή Χαρβάτι, 413μ.) και Διονυσοβούνι (272 μ.) από ομαλά διάσελα και ρεματιές. Ουσιαστικά, το βουνό είναι μονοκόρυφο (κορυφή Μερέντα, 614 μ.), με ένα ακόμη ύψωμα, το Κάστρο (429 μ.), να διακρίνεται στα δυτικά αντερείσματα. Το βουνό καλύπτεται με αραιούς θάμνους στα βόρεια, ενώ στα νότια έχει καεί πρόσφατα και είναι εντελώς γυμνό.

Μερέντα
Μερέντα: Γενική άποψη από τα νότια

Είναι πιθανόν το όνομα Μερέντα, που δεν ετυμολογείται από άλλη ρίζα, να προέρχεται από παραφθορές του τοπωνυμίου Μυρρινούς, που βρισκόταν στους βόρειους πρόποδες του βουνού και έχει αναγνωριστεί από πλήθος ευρημάτων.

Μερέντα
Μερέντα: Παναγία Μερέντας

Σε όλη την περίμετρο της Μερέντας, αλλά κυρίως στα βόρεια, διασώζονται πολλά βυζαντινά και μεταβυζαντινά εκκλησάκια, με σπουδαιότερα την Παναγία Μερέντας, χτισμένη με μέλη κτιρίων του αρχαίου δήμου Μυρρινούντα, και τον Άγιο Γεώργιο Αιματόριζας, στα ΝΔ.

Οι σχιστόλιθοι και οι ασβεστόλιθοι που αποτελούν το βουνό παρουσιάζουν έντονη καρστικοποίηση. Από τον σημαντικό αριθμό σπηλαίων και βαράθρων που έχουν εντοπιστεί στο βουνό, τα κυριότερα είναι οι 3 "θρακιές" (Θρακιά Πλιάκα, Μαντζούνη και ανώνυμη) στα νότια και το Χόνι Λάγκη στα βόρεια.

Μερέντα
Μερέντα: Ο Άγιος Ευστάθιος, στον δρόμο προς την κορυφή

Στην κορυφή οδηγεί άσφαλτος που εξυπηρετεί τα ραντάρ του αεροδρομίου Ελευθέριος Βενιζέλος. Η πρόσβαση στην κορυφή δεν είναι δυνατή, λόγω της περίφραξης των εγκαταστάσεων. Μια εύκολη, αλλά με μικρό ενδιαφέρον, ανάβαση στο πλάτωμα της κορυφής, μπορεί να γίνει από τα μεγάλα μαντριά της νότιας όψης προς τον Άγιο Ευστάθιο, σε καλοπατημένο γιδόστρατο, μέσα σε βραχώνα.
Πιο ενδιαφέρουσα είναι η ανάβαση από τα δυτικά, που περνά από το διάσελο του Κάστρου: η ανάβαση στο αρχαίο αυτό οχυρό απαιτεί λίγα λεπτά.


Μαυρηνόρα και Χαρβάτι

Μαυρηνόρα 405 μ.

Η Μαυρηνόρα των Μεσογείων είναι ένα μικρό βουνό, ανάμεσα στους κόλπους του Πόρτο Ράφτη και της Κακιάς Θάλασσας, στη ΝΑ Αττική. Σχηματίζει μια μικρή κορυφογραμμή με υψόμετρα γύρω στα 400μ., με ατελή διαμελισμό, που πέφτει απότομα στα ΒΑ από τα 200μ. στο ύψος της θάλασσας και σχηματίζει το απόκρημνο ακρωτήρι Τσουργέλι. Η ψηλότερη κορυφή έχει υψόμετρο 405 μ. και είναι βεβηλωμένη από δίδυμες εγκαταστάσεις κεραιών. Το βουνό είναι κατάφυτο από πεύκα, με εξαίρεση ένα πλέγμα από αντιπυρικές ζώνες.

Μαυρηνόρα
Μαυρηνόρα: Γενική εικόνα του κόλπου του Πόρτο Ράφτη

Η Μαυρηνόρα φιλοξένησε από παλιά μικρές μοναστικές κοινότητες, με σημαντικότερη την ανδρική μονή Μεταμόρφωσης Σωτήρος Κουβαρά (1937). Η παλιά αυτή μονή μετεγκαταστάθηκε σε νέα, φαραωνικά, κτίρια, σε παρακείμενη θέση. Στα νότια, φωλιάζει το μεγάλο συγκρότημα της γυναικείας μονής Παναγίας Πευκοβουνογιάτρισσας Κερατέας (1930). Τέλος, η ευρύτερη περιοχή έχει πολλές ενδιαφέρουσες υστεροβυζαντινές ή μεταβυζαντινές εκκλησίες.

Μαυρηνόρα
Μαυρηνόρα: Η νότια πύλη της ακρόπολης της αρχαίας Κορώνης. Στο βάθος, η κορυφή της Μαυρηνόρας

Στην κορυφή οδηγεί χωματόδρομος που εξυπηρετεί τις κεραίες τηλεφωνίας. Οι πορείες που μπορούν να γίνουν στη Μαυρηνόρα περιορίζονται σε άβολες αναβάσεις από διάφορες πλευρές (σε γιδόστρατα από την Κακιά Θάλασσα ή τη Μπουκουρίμα ή κατά μήκος των αντιπυρικών ζωνών) ή μικρές πορείες στην περίμετρο του βουνού, όπως η κυκλική πορεία στην αρχαία οχύρωση της Κορώνης, στο ομώνυμο ακρωτήρι.

Χαρβάτι 414 μ.

Το Χαρβάτι είναι ένα μικρό βουνό που υψώνεται δυτικά του οικιστικού συμπλέγματος του Πόρτο Ράφτη και γειτονεύει με το Διονυσοβούνι, τη Μερέντα και τη Μαυρηνόρα. Σχηματίζει μία μικρή κορυφογραμμή, όπου οι κορυφές Μαλιβένια, Χαρβάτι (414 μ.) και Βελατούρι.

Χαρβάτι
Χαρβάτι: Το βάραθρο Χάβωσι

Πεζοπορικά, η βραχώδης κορυφογραμμή δεν παρουσιάζει άλλο ενδιαφέρον εκτός της εξαιρετικής θέας προς τον κόλπο του Πόρτο Ράφτη.

Χαρβάτι
Χαρβάτι: Γενική άποψη από τα νότια

Καμάρι, Μαυρηνόρα, Μαυροβούνι

Κάλαμος
Κάλαμος: Ο Άγιος Γεώργιος

Νότια του Κάλαμου, απλώνεται ένα υψίπεδο στα 400-600 μ υψόμετρο, ένοντα διαβρωμένο πάνω σε μάζες από ασβεστόλιθους, σχιστόλιθους και φυλλίτες. Μέσα στην περίπλοκη μορφολογία του υψιπέδου αυτού, μπορούμε να αναγνωρίσουμε διάφορους περισσότερο ή λιγότερο συμπαγείς όγκους, ελάχιστα ψηλότερους από το γενικό επίπεδο και με ασαφή γεωμορφολογία. Τυπικά ωστόσο, διακρίνουμε τρία βουνά, το Καμάρι, τη Μαυρηνόρα και το Μαυροβούνι.

Καμάρι 558 μ.

Καμάρι
Καμάρι: Γενική άποψη από τα νότια

Ο δρόμος προς τον Κάλαμο περιτρέχει την κορυφή του μικρού βουνού Καμάρι (558 μ.). Το βουνό έιναι στην ουσία μονοκόρυφο, με ομαλές απολήξεις προς τα βόρεια και ανατολικά, ενώ είναι πιό απόκρημνο στις δύο μεγάλες ρεματιές που το χωρίζουν από τη Μαυρηνόρα και το Μαυροβούνι, το ρέμα Μαυροδήλεσι και τη Χούνη αντίστοιχα.

Καμάρι
Καμάρι: Η μονή Αγίου Σωτήρος

Ένα βυζαντινό μοναστήρι, η μονή Μεταμόρφωσης Σωτήρος (6ο αι.), ένα νεώτερο, η μονή Αγίου Συμεών, φωλιάζουν στις ανατολικές πτυχές του. Ενδιαφέρουσες παλιές εκκλησίες είναι του Αγίου Νικολάου και της Αγίας Παρασκευής. Κοντά στο Κάλαμο βρίσκεται το Αμφιαράρειο.

Μαυροβούνι 648 μ.

Μαυροβούνι
Μαυροβούνι: Γενική άποψη από τα νότια

Το Μαυροβούνι (648 μ.) είναι το μεγαλύτερο και πολυπλοκότερο από τα τρία βουνά της περιοχής. Η κορυφή του καταλαμβάνεται από μια μεγάλη στρατιωτική εγκατάσταση αντιαεροπορικών πυροβόλων. Το συγκρότημα είναι ομαλό στα νότια και δυτικά, ενώ στα βόρεια φέρει δύο εντυπωσιακές εξάρσεις, το Κρόι Πέτρος (572 μ.) και το ασβεστολιθικό λέπι Ζάστανι (464 μ.).

Μαυρηνόρα 646 μ.

Μαυρηνόρα
Μαυρηνόρα: Γενική άποψη από τα βόρεια

Η Μαυρηνόρα (646 μ.) αποκόπτεται από τις ΒΑ απολήξεις της Πάρνηθας (κορυφή Μπελέτσι) με το πέρασμα της Μαλακάσας. Στα ανατολικά οριοθετείται από το μεγάλο ρέμα Μαυροδήλεσι. Κατάκορφα υπάρχει εκκλησία της Αγίας Κυριακής, όπου φτάνει άσφαλτος από το Πολυδέντρι.

Βαρνάβας
Βαρνάβας: Η αρχαία φρυκτωρία

Στα ΒΔ κράσπεδα της Μαυρηνόρας, απλώνεται η περιοχή της Μαυροσουβάλας. Κοντά στον οικισμό Αγία Βαρβάρα έχει οργανωθεί ένα μικρό αναρριχητικό πεδίο σπορ αναρρίχησης.