Η φύση του Γράμμου

Το οικοσύστημα του Γράμμου

Οικολογία των ορεινών και αλπικών βιοτόπων

Χάρη στο ευρύ γεωγραφικό πλαίσιο, το ιδιαίτερο γεωλογικό υπόβαθρο, τη μεγάλη υψομετρική κλιμάκωση και το μακραίωνο ιστορικό αγροτικών χρήσεων, ο Γράμμος συντίθεται από ένα μεγάλο εύρος ορεινών τοπίων, όπου τα αλπικά συστατικά έχουν μια έκταση και βαρύτητα μοναδική στην Ελλάδα.

Ο Γράμμος συνιστά το ψηλότερο και ογκωδέστερο τμήμα της φυσικής οριογραμμής ανάμεσα στο Ιόνιο και την ύφεση της Φλώρινας. Πράγματι, από το Ιόνιο ξεκινά μια αλληλουχία μικρών και ψηλών ορεινών σχηματισμών, που αρχίζει με τα Όρη Φιλιατών (κάτω από 1000 μ.), υψώνεται στα Όρη Τσαμαντά (1806 μ.) και μετά στο Δούσκο (Νεμέρτσκα, 2208 μ.) και στο άνοιγμα μέσα από το οποίο περνά ο κοινός ρους του Αώου και Σαραντάπορου, που έχουν συμβάλλει ακριβώς πριν οι δυο ελληνικοί ποταμοί διασχίσουν τη νοητή γραμμή της ελληνοαλβανικής μεθορίου.

Από το χαμηλό αυτό πέρασμα και προς τα ανατολικά υψώνονται τα όρη Λεσκοβικίου (1637 μ., παίρνουν το όνομά τους από την ομώνυμη κοντινή αλβανική πόλη), που αποτελούν προβούνι του Γράμμου. Στην περιοχή του Αμάραντου, οι κορυφές εκτινάσσονται στα 2000 μ. (Κάμενικ, 2042 μ.), χαμηλώνουν λίγο πάνω απο τους Χιονάδες (Λεσίλι, 1913 μ.) και ξανακερδίζουν ύψος στο Πληκάτι για να φτάσουν μετά από διαδοχικά διάσελα και κορφές στα 2520 μέτρα της Τσούκα Πέτσικ (ή απλά «2520»).

Ο Γράμμος έχει κομβικό βιογεωγραφικό ρόλο στα ορεινά συστήματα της Βαλκανικής: είναι ένα αληθινό σταυροδρόμι των λεωφόρων της βιοποικιλότητας.

Μετά την κορυφή Γκούμπελ, τελευταίο κρίκο της αλυσίδας των 2000 μέτρων, το δασικό τοπίο συνεχίζεται με μια σειρά από χαμηλότερους εγκάρσιους σχηματισμούς (Ψωριάρικα, Αλεβίτσα) που συνδέουν το Γράμμο με το Μάλι Μάδι και το Τρικλάρι: αν και η ορεογραφική συνάφεια φαινομενικά μειώνεται με την ύφεση της Ιεροπηγής, οι φυσικές γέφυρες ανάμεσα στους όγκους είναι ακόμα ισχυρές και τα συγκροτήματα αυτά έχουν έντονη συλλειτουργία. Επιπλέον, το Τρικλάρι συνέχεται σαφώς με το Βαρνούντα, που επεκτείνεται προς την Οχρίδα και ενώνεται με τα εσωτερικά ανάγλυφα της Κεντρικής Βαλκανικής. Στο ελληνικό έδαφος, ωστόσο, ο Βαρνούντας σβήνει σταδιακά προς την Νίκη, την ουσιαστικά πεδινή δίοδο της ελληνοσερβικής επαφής.

Το οικοσύστημα του Γράμμου συντίθεται από τα πιο κάτω συστατικά:

• Το αγροδασικό τοπίο, δηλαδή το μωσαϊκό δασικών και γεωργικών βιοτόπων που έχουν διαμορφώσει τα χωριά της ζώνης ανάμεσα στο Νεστόριο, το Άργος Ορεστικό και την Καστοριά,
• το δρυοδάσος, ένα λαβυρινθώδες τοπίο από κοίλα και κυρτά ανάγλυφα, καλυμένα από ασυνεχείς εκτάσεις βελανιδιάς, όπου ανάλογα τη θέση και το ιστορικό αναπτύσσονται ψηλές συστάδες ώριμων δέντρων, χαμηλές θαμνώδεις μορφές ή πρεμνοφυείς διαπλάσεις,
• το τοπίο των ρεμάτων και ποταμών, αλλού πλαισωμένα με ψηλή παρόχθια βλάστηση και αλλού ολόφωτα μέσα στους υποαλπικούς χαλικώνες,
• το ορεινό δάσος των μεσογειακών και ψυχρόβιων κωνοφόρων και πλατύφυλλων που καλύπτει το μεγαλύτερο μερος των πλαγιών του συγκροτήματος,
• τους ορεινούς κήπους, δηλαδή οι θύλακες των παλιών αγροτικών εγκαταστάσεων στην ορεινή ζώνη,
• τις ορθοπλαγιές και τους βραχότοπους,
• τους ορεινούς κεδρώνες, χαρακτηριστικά τοπία με χαμηλές αρκεύθους που τα συναντάμε γύρω από εγκαταλελειμένες ή ενεργές ζώνες κτηνοτροφικής δραστηριότητας,
• το τοπίο των φλώμων, έναν ιδιαίτερο μικρόκοσμο που περιστρέφεται γύρω από τους Φλώμους (Verbascum), τυπικά φυτά των διαταραγμένων θέσεων,
• τις συστάδες των ρόμπολων, αυτά τα τυπικά κωνοφόρα της ζώνης πάνω από τα 1800 μέτρα,
• την αλπική ζώνη, ένας βιότοπος με μεγάλη έκταση στο Γράμμο, και
• τις αλπικές λίμνες, περισσότερες από δέκα ευμεγέθεις λίμνες σε υψόμετρα πάνω από 1500 μέτρα.

Το αγροδασικό τοπίο

Πέρα από τις άγριες γραμμές των ψηλών κορυφών του Γράμμου, στα νότια και ανατολικά του καθεαυτό βουνού, εκτείνεται μια αλληλουχία πιο ήπιων αναγλύφων, που ακολουθούν τη γραμμογράφηση που άφησαν πάνω στις αργίλους οι ακτινωτοί παραποταμοι του μέσου ρου του Αλιάκμονα. Χωρίς τη δραματική τοπογραφία των ασβεστολίθων, οι κοιλάδες αυτές χαρακτηρίζονται από μακριές συγκλίνουσες ράχες που ανάμεσά τους ελίσσονται ομαλές λεκάνες και απλώνονται καταπράσινα οροπέδια.

Όλα τα ομαλά τμήματα του πολυκύμαντου αυτού τοπίου καλύπτονται με αροτριαίες καλλιέργειες - κυρίως δημητριακών και κτηνοτροφικών και πιο πρόσφατα και βιομηχανικών φυτών. Παλιότερα φιλοξενούσαν μια μεγαλύτερη ποικιλία αγροτικών δραστηριοτήτων, μαζί με τα χειμαδιά μιας άλλοτε εύρωστης ημινομαδικής κτηνοτροφίας.

Σήμερα, και παρόλη τη φαινόμενη ομοιομορφία που επιβάλουν οι σύγχρονες γεωργικές τεχνικές, η αγροδασική ζώνη εξακολουθεί να παραμένει εξαιρετικά ποικίλη και μακροσκοπικά σχηματίζει ένα μωσαϊκό δασικών και γεωργικών εκτάσεων, η ιδιαίτερη αξία του οποίου βρίσκεται στη χαοτική οργάνωση και τη στοχαστική διασύνδεση.

Αναμφίβολα, το πιο ενδιαφέρον μάθημα που έδωσε η Βόρεια Πίνδος στην έφηβη κοινότητα των ελλήνων ερευνητών πανίδας υπήρξε η αποκάλυψη της τεράστιας οικολογικής σημασίας του μωσαϊκού δρυοδασών, ρεματιών, διαβρωμένων πρανών, αροτριαίων καλλιεργειών και παλιών οπωρώνων που καταλαμβάνει ολόκληρη τη μολασική λεκάνη της Καστοριάς και των Γρεβενών. Επί δεκαετίες, η επιστημονική κοινότητα εστίαζε στα γοητευτικά ώριμα δάση ορεινών κωνοφόρων, συγχέοντας την αισθητική ενός τοπίου με τη βιολογική αξία του.

Μέχρι το 1990 οπόταν, χάρη σε μια πιο σωστά οργανωμένη συγκριτική έρευνα, έγινε σαφές ότι οι αρκούδες και μαζί με αυτές και οι λύκοι, τα αγριογούρουνα και τα ζαρκάδια δεν ζούσαν στα βαθύσκια ελατόδαση του Ζαγορίου ή στα πανύψηλα κωνοφόρα της Βάλια Κάλντα, αλλά στα ταπεινά, ταλαιπωρημένα, πρεμνοφυή δρυοδάση της ΒΑ Πίνδου, μια τεράστια και πλήρως παραγνωρισμένη δασική ενότητα, που παρόλο τον μεγάλο τοπιολογικό και βιολογικό πλούτο της προοριζόταν να παραδοθεί στις αναδασώσεις μαυρόπευκων.

Το αγροδασικό τοπίο των λεκανών της μέσης Βαλκανικής είναι ο τόπος όπου το δίποδο ον υλοποίησε το τελευταίο σοφό έργο του.

Πράγματι, τα μεγάλα θηλαστικά είναι κατά βάση ζώα της ημιορεινής ζώνης, μιας ενότητας με ήπιο κλίμα, ενδογενή ανθεκτικότητα και μεγάλη ποικιλία, στην οποία άλλωστε εγκαταστάθηκε και ο άνθρωπος, εξημερώνοντας τη βλάστηση και τη χλωρίδα και δημιουργώντας ένα νέο περιβάλλον, αφθονότερης και σταθερότερης παραγωγής, μέσα στο οποίο εντάχθηκαν τα ζώα, σταδιακά εξοικειώθηκαν και κατά κάποιο τρόπο εγκλωβίστηκαν. Αυτή η «οικολογική παγίδευση» έφερε τα μεγάλα θηλαστικά σε μια παράλληλη, συμβιωτική πορεία με τον άνθρωπο, ο οποίος άθελά του συνέβαλε στη δημογραφική σταθερότητα και ενδεχομένως τη γεωγραφική επέκτασή τους.

Οι μεγάλες αγροδασικές ενότητες της Δυτικής Μακεδονίας, που βεβαίως συνέχονται γεωγραφικά και συλλειτουργούν οικολογικά, παρουσιάζονται στα κεφάλαια Το αγροδασικό τοπίο του Γράμμου, το Το αγροδασικό τοπίο της λεκάνης της Καστοριάς και Τα δρυοδάση της Βόρειας Πίνδου.

Το δρυοδάσος

Στις κοιλάδες του Αλιάκμονα, από τα ανατολικά μέχρι και τη γραμμή των χωριών μόνιμης κατοίκησης (από το Νεστόριο μέχρι τη Νέα Κοτύλη), συναντάμε μεγάλα δάση φυλλοβόλων δέντρων, όπου αριθμητικά κυριαρχούν οι δρύες (βελανιδιές). Επικρατέστερο πληθυσμιακά είδος είναι ο Τσέρος (Quercus cerris), πάντα σε μίξη με άλλα φυλλοβόλα (οστριές, γαύρους, φράξους, φλαμουριές) και συχνά αναμεμειγμένος με κωνοφόρα, κυρίως άτομα Μαύρης πεύκης και λιγότερο Ελάτης. Χάρη στα πιο εύφορα εδάφη των θέσεων αυτών, ο υπόροφος του Τσέρου είναι πλουσιότερος σε είδη από ότι το αντίστοιχο επίπεδο άλλων ειδών. Τα ψηλότερα και πυκνότερα δρυοδάση αναπτύσσονται στα ασβεστολιθικά υψώματα των Οντρίων.

Σε ανάλογες τοποθεσίες των κοιλάδων των παραπόταμων του Σαραντάπορου (Πευκόφυτο, Χρυσή έως και Επταχώρι), που έχουν φτωχότερα εδάφη φλύσχη και πιο θερμές και ξηρές συνθήκες, αναπτύσσονται δρυοδάση όπου κυριαρχούν η Χνοώδης βελανιδιά (Quercus pubescens) και η Μακεδονική δρυς (Quercus trojana), επίσης σε συνδυασμό με την ανθεκτική Μαύρη πεύκη και υπόροφο από το χαρακτηριστικό Χρυσόξυλο (Cotinus coggygria).

Η Μακεδονική δρυς (ή Τρωική βελανιδιά, Quercus trojana) έχει περιορισμένη εξάπλωση στην Ελλάδα και εμφανίζεται κυρίως στην Πίνδο και σε υψόμετρα μέχρι 1200 μέτρα. Είναι ένα συνήθως μικρόσωμο (μέχρι 8 μ., στη ΒΔ Βαλκανική φτάνει τα 15 μ.) και πολύκλαδο δέντρο που διατηρεί τα φύλλα του, έστω και ξερά, μέχρι το τέλος του χειμώνα - θεωρείται ημι-αείφυλλο είδος και κατά κάποιο τρόπο υποκαθιστά οικολογικά το Πουρνάρι (Quercus coccifera). Στο Γράμμο συναντάμε το τυπικό υποείδος (Quercus trojana subsp. trojana), ενώ μια ακόμα πιο θαμνώδης μορφή (Ευβοϊκή δρυς, Quercus trojana subsp. euboica) συναντάται στην Κεντρική Εύβοια (μετά τις πυρκαγιές του 1977, τα άτομα Ευβοϊκής δρυός που επέζησαν είναι πρεμνοφυή)

Η Μακεδονική δρυς σχηματίζει αμιγείς, αλλά πολύ αραιές συστάδες σε μεσημβρινά, πετρώδη και άνυδρα εδάφη, εκεί που οι άλλες δρύες δεν ευδοκιμούν: στις θέσεις αυτές συνυπάρχει κυρίως με αρκεύθους. Σε καλύτερες ποιότητες τόπου θα τη βρούμε πάντα σε μίξη άλλες βελανιδιές, καθώς και με οστριές, γαύρους, φράξους, κέδρα και κατά τόπους λεύκες.

Ο χώρος της βελανιδιάς στα νότια και ανατολικά του Γράμμου αποτελεί μέρος μιας πολύ ευρύτερης ενότητας που ξεκινά από τα Χάσια και φτάνει μέχρι τις Πρέσπες. Μέσα στην έκταση αυτή, αν και μεγάλο μέρος των βιοτικών παραμέτρων είναι κοινές - για παράδειγμα, η σύνθεση των δασών είναι η ίδια και η κατανομή των μεγάλων θηλαστικών συνεχής - οι εδαφικές συνθήκες και η κατά τόπους διαφοροποίηση του ιστορικού χρήσης δημιουργούν διαφορετικά περιβάλλοντα: πιθανόν ο καλύτερος δείκτης της κατά περίπτωση οικολογικής αξίας είναι η πυκνότητα των επιμέρους καταστάσεων, που οπτικά εκφράζεται ως ένα μωσαϊκό τύπων βλάστησης. Υπό την οπτική αυτή, είναι εύκολο να διαπιστώσουμε ότι τα δρυοδάση του Γράμμου έχουν μικρότερη χωρική ποικιλότητα από τα αντίστοιχα των Γρεβενών.

Το ορεινό δάσος

Το κυρίαρχο συστατικό του τοπίου στο Γράμμο είναι το ορεινό δάσος, που συντίθεται από δάση Οξιάς (Fagus sylvatica), Μακεδονικής ελάτης (Abies borisii–regis) και Μαύρης πεύκης (Pinus nigra).

Το κύριο είδος στο ορεινό δάσος είναι η Μαύρη πεύκη (Pinus nigra), καταλαμβάνοντας περίπου το 1/3 των δασοσκεπών εκτάσεων, όπου σχηματίζει εξίσου αμιγείς και μικτές συστάδες με οξιά, δρυ και ελάτη. Η Μαύρη πεύκη ευδοκιμεί τόσο σε πλούσια εδάφη στη ζώνη του ασβεστόλιθου και των πλουτώνιων πετρωμάτων, όσο και σε απότομες πλαγιές με ξηρούς, αποσαθρωμένους φλύσχες.

Οι συστάδες της Μαύρης πεύκης είναι στην πλειοψηφία τους σχεδόν ομήλικες, μονόροφες και μέσης ή νεαρής ηλικίας.

Η Οξιά (Fagus sylvatica) καταλαμβάνει στην περιοχή συνήθως θέσεις με βορινές εκθέσεις, από το κάτω όριο της ορεινής ζώνης και μέχρι το δασοόριο.

Ποτάμια και ρέματα

Ελάχιστα ελληνικά βουνά έχουν τον πλούτο επιφανειακών νερών του Γράμμου - και οπωσδήποτε, κανένα δεν έχει το προνόμιο να δημιουργεί κατ' αποκλειστικότητα δυο μεγάλα ποτάμια: τον Αλιάκμονα και το Σαραντάπορο.

Ο Σαραντάπορος και ο Αλιάκμονας μοιράζονται τα νερά δυο λεκανών απορροής, που συναντιώνται στο διάσελο του Ζγούρου. Από εκεί, ο μεν Σαραντάπορος κυλάει προς το νότο, ο δε Αλιάκμονας δέχεται το ρέμα της Γράμοστας, που συγκεντρώνει όλα τα νερά της λεκάνης των ψηλότερων κορυφών και αρχικά στρέφεται προς το βορρά, περιβρέχει το σύμπλεγμα Ψωριάρικα-Τσάρνος και γυρίζει προς το Νεστόριο, παραβλέπει τη λεκάνη της Καστοριάς και κατεβαίνει προς τα Γρεβενά για να παραλάβει το Βενέτικο.

Έτσι, αν και τα ποτάμια χάνονται μέσα στην έκταση του ορεινού τοπίου, στην πραγματικότητα καθορίζουν την ανθρωπογεωγραφία του: όλοι οι οικισμοί του Γράμμου κτίστηκαν σε μικρή απόσταση από τις κοίτες και μέχρι κάποια εποχή - που σήμερα μοιάζει απόμακρη - όλες οι δραστηριότητες των ντόπιων επηρεάζονταν θετικά ή αρνητικά από τα ποτάμια και οι άξονες επικοινωνίας διευθετήθηκαν εκατέρωθεν των μισγαγγειών ώστε να μειωθεί η ανάγκη κατασκευής γεφυρών, που ήταν δαπανηρή και τεχνικά δύσκολη, λόγω του πλάτους της κοίτης.

Ο Αλιάκμονας είναι ο μεγαλύτερος ποταμός που πηγάζει και εκβάλει σε ελληνικό έδαφος.

Λόγω της διαμήκους γεωμετρίας του υδατικού πλέγματος, τα περισσότερα από τα αναρίθμητα μικρά και μεγάλα ρέματα των πλουτώνιων και του φλύσχη, δηλαδή το πλέγμα των τοπικών παραποτάμων στα ανάντι του Νεστορίου, έχουν σύντομες διαδρομές και μικρές παροχές.

Ένα από τα ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά των ποτάμιων δρόμων του Γράμμου είναι τα «σκαλοπάτια» που υπαγορεύουν οι στρώσεις του φλύσχη: μικρά και μεγάλα ρέματα και ποτάμια συναντούν στην πορεία τους πολλά βράχινα σκαλιά, δημιουργώντας ισάριθμους καταρράκτες, άλλοτε μικρούς και μερικές φορές μεγάλους, αλλά πάντα με πλούσια ροή και ανάλογη βουή.

Το μικρο-τοπίο των Κέδρων

Επί δεκαετίες, οι ορεινοί κεδρώνες, καθώς είχαν συνυφανθεί με την κτηνοτροφία, θεωρούντο ζώνες υποβάθμισης του δάσους και αγνοούντο επιδεικτικά. Σήμερα, οι παράμετροι αύξησης της χωρικής ποικιλότητας του δάσους είναι πιο κατανοητοί και τα κέδρα απολαμβάνουν κάποιας προσοχής, κυρίως οι αμιγείς διαπλάσεις που σχηματίζονται κατά τόπους και οι οποίες θεωρούνται οικότοπος προτεραιότητας και περιλαμβάνονται στην Οδηγία 92/43 της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπό τον τίτλο «Δενδρώδεις θαμνώνες με Juniperus spp.» και κωδικό 5210.

Στις ζώνες όπου το ορεινό δάσος απωθήθηκε από τις αγροτικές δραστηριότητες, τα κέδρα αποτελούν την κύρια μορφή βλάστησης, παρέχοντας απόκρυψη στα μεγάλα θηλαστικά και ποικίλες υπηρεσίες στα μικρότερα ζώα.

Προφανέστερος είναι ο οικολογικός ρόλος των κέδρων σε σχέση με τις κοινότητες των πουλιών. Το αειθαλές φυτό παρέχει ασφαλές καταφύγιο για τα μικροπούλια - τόσο έναντι των καιρικών συνθηκών, όσο και απέναντι στους ιπτάμενους θηρευτές τους, που αδυνατούν να εισδύσουν στη συμπαγή δομή του αγκαθωτού θάμνου -, αποτελεί μια σταθερή πηγή τροφής και προσφέρει δεσπόζουσες θέσεις στο χώρο.

Η Κοινή Άρκευθος σχηματίζει μια αμφίδρομα ωφέλιμη σχέση με τα καρποφάγα πουλιά: προσφέρει μια αξιόλογη πηγή τροφής και παράλληλα αξιοποιεί την κατανάλωση κεδρόμηλων για τη διασπορά των σπόρων, άρα την διάδοση και επέκτασή της. Πράγματι, οι καρποί του Κέδρου, όπως και του Ιξού (Viscum album), συνιστούν προστατευτικά κελύφη, μέσα στα οποία βρίσκονται οι σπόροι: όταν το μεμβρανώδες ή δερματώδες κέλυφος διαλυθεί από τα γαστρικά υγρά του πουλιού, απλευθερώνονται οι σπόροι, που συνεχίζουν τη διαδρομή τους μέσα από το πεπτικό σύστημα του ζώου μέχρι να πέσουν στο έδαφος και να μπορέσουν να φυτρώσουν. Τα συνηθέστερα οχήματα αυτής της πορείας είναι τα μεγαλύτερα στρουθιόμορφα, όπως η Τσαρτσάρα (Turdus viscivorus) και η Τσίχλα (Turdus philomelos), αλλά και πολλά μικρότερα πουλιά συνεισφέρουν στη διαδικασία αυτή.

Επίσης, τα κέδρα προσφέρουν εξαιρετικές θέσεις εποπτείας για τα εντομοφάγα πουλιά. Παράλληλα, ο κορμός και οι βλαστοί του κέδρου περιέχουν έναν οπό πλούσιο σε ουσίες με εντομοαπωθητική δράση, σε βαθμό που ένα μεγάλο κέδρο μπορεί να αποτελέσει ικανό απωθητικό μέσον σε έναν κήπο. Στο ορεινό δάσος, πάντως, η δράση αυτή είναι λιγότερο έντονη και τα κέδρα αποικούνται - και αυτά - από ένα πλήθος εντόμων, κυρίως στη ζώνη των φύλλων. Αντίστοιχα ελκυστική είναι και η περιοχή της βάσης του θάμνου, όπου η συσσωρευμένη βελόνα, που αποσυντίθεται πολύ αργά, δημιουργεί ευνοϊκές συνθήκες για την καταφυγή, διατροφή και φωλεοποίηση πουλιών και μικροθηλαστικών, όντα που με τη σειρά τους συντηρούν φτερωτούς και τριχωτούς θηρευτές.

Διαβάστε μια λεπτομερέστερη αναφορά στους κεδρώνες του Γράμμου στο κεφάλαιο Γράμμος, το μικρο-τοπίο των Κέδρων.

Το μικρο-τοπίο των Φλώμων

Οι Φλώμοι (ή και φλόμοι), γνωστοί στους επιστήμονες ως Verbascum, είναι ένα πολυμελές γένος με περίπου 450 είδη στην ευρασιατική χλωρίδα, με το μεγαλύτερο αριθμό ειδών να συγκεντρώνεται στην περιοχή της Μεσογείου - περισσότερα από 80 είδη και υποείδη έχουν καταγραφεί στην Ελλάδα.

Σχεδόν όλα τα μέλη του γένους είναι διετή ή ολιγοετή φυτά, συνήθως με στιβαρούς βλαστούς που υψώνονται έως και τα 2 μέτρα πάνω σε ένα ρόδακα από χνουδωτά φύλλα, διαταγμένα σε σπείρα. Τα άνθη είναι μεγάλα, συνήθως κίτρινα και πολυάριθμα, με πέντε συμμετρικά πέταλα. Ο καρπός είναι μια κάψα που περιέχει πολλούς, μικροσκοπικούς σπόρους.

Οι συστάδες των ψηλών, κατακίτρινων το Καλοκαίρι ή κατάξερων το Χειμώνα, Φλώμων είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά μικρο-τοπία των ελληνικών βουνών. Πρόκειται για ομάδες ρωμαλέων φυτών, που ευδοκιμούν στο περιθώριο των δρόμων - και ειδικά στο χαλικοστρωμένο άκρο τους -, στην υπερβοσκημένη περίμετρο των κτηνοτροφικών εγκαταστάσεων και στις «πλατείες» των ανεμογεννητριών και ανάλογων έργων, δηλαδή σε κάθε λογής ξηρά και άγονα περιβάλλοντα όπου σχεδόν κανένα άλλο φυτό δεν μπορεί να αναπτυχθεί.

Οι Φλώμοι αποτελούν χαρακτηριστική περίπτωση παραγνωρισμένων στοιχείων του τοπίου: ωστόσο γύρω από το σχεδόν ερημοποιημένο - και ταυτόχρονα γεμάτο έντομα - πεδίο όπου σταλιάζουν τα ζώα, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.

Στα ελληνικά βουνά, τα πιο κοινά ειδη μεγάλων Φλώμων είναι τα Verbascum longifolium, Verbascum undulatum, Verbascum macrurum και Verbascum mallophorum (πολλά παρόμοια είδη, όπως το Verbascum vacillans, Verbascum pentelicum, Verbascum pangaeum, Verbascum adeliae, Verbascum pycnostachyum, Verbascum banaticum, Verbascum baldaccii, Verbascum bolbes ή Verbascum aphentulium έχουν τοπική εξάπλωση, αλλά ουσιαστικά επιτελούν τον ίδιο οικολογικό ρόλο).

Κατά την περίοδο της ανθοφορίας, οι ψηλοί βλαστοί γεμίζουν σταδιακά με μεγάλα, κίτρινα, πλούσια σε γύρη, άνθη, τα οποία προσελκύουν μεγάλους αριθμούς εντόμων, ανάμεσα στα οποία πολλές πεταλούδες και νυχτοπεταλούδες, που αποθέτουν κάμπιες. Ανάμεσα στις κάμπιες, πιο χαρακτηριστική είναι η κιτρινόμαυρη Cucullia verbasci που τρέφεται από τα χνουδωτά, δύσγευστα φύλλα του φυτού, πριν πέσει στο έδαφος, όπου συνεχίζει τη μεταμόρφωσή της.

Παράλληλα, οι μεγάλοι Φλώμοι έχουν πλούσια παραγωγή σπόρων, που παρέχουν τροφή σε διάφορα μικροπούλια, ιδιαίτερα το Χειμώνα. Οι κάψες των πιο πάνω ειδών μοιάζουν με διακοσμητικά κουδουνάκια: είναι σφαιρικές, με σκληρό περίβλημα και ένα μικρό άνοιγμα, από όπου οι σπόροι διαφεύγουν δύσκολα. Τα σποροφάγα πουλιά ανοίγουν τις κάψες και τρεφόμενα, διαδίδουν το είδος, είτε με την άμεση διασπορά, είτε έμμεσα, καθώς οι σπόροι δεν χωνεύονται πλήρως.

Ο κυριότερος ρόλος, ωστόσο, των ψηλών Φλώμων είναι η παθητική λειτουργία τους ως σημεία εποπτείας τους χώρου. Οι αποικίες των Φλώμων είναι θέσεις πύκνωσης της παρουσίας των εντομοφάγων στρουθιόμορφων, κυρίως Καστανολαίμηδων και Μαυρολαίμηδων, αλλά και όλης της παρέας των ειδών της υποαλπικής ζώνης: Βλαχοτσίχλονο, Χρυσοτσίχλονο, Αετομάχος, Καρβουνιάρης και Φλώρος.

Τα καθαρά βραχόφιλα είδη, όπως ο Σταχτοπετρόκλης, η Δεντροσταρήθρα, η Δεντροκελάδα, η Χιονάδα και το Φανέτο, προτιμούν τις κοτρώνες και σπάνια στέκονται πάνω στους Φλώμους, ενώ τα βαρύτερα πουλιά, όπως ο Πυρροκότσυφας, δεν τους εμπιστεύονται για πρακτικούς λόγους. Αντίστοιχα, ο Γερακοτσιροβάκος, το Σκαρθάκι, ο Φοινίκουρος και όλοι οι μυγοχάφτες επιλέγουν τα κλαδιά των δέντρων, που τους δίνουν καλύτερη εποπτεία προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση.

Ανάμεσα στους Φλώμους αναπτύσσονται και άλλα φυτά, μερικά εξίσου ευσταλή, όπως τα δασύτριχα ζιζάνια του γένους Echium, και μερικά τρυφερά και ευαίσθητα, που βρίσκουν καταφύγιο μέσα στις αποθαρρυντικές για τα φυτοφάγα ζώα ομάδες των φλώμων. Πάντως τα Echium έχουν πολύ εύκαμπτο άκρο για να στηρίξουν ένα πουλί, ακόμα και λίγων δεκάδων γραμμαρίων.

Το κεφάλαιο Γράμμος, το μικρο-τοπίο των Φλώμων εξειδικεύει τα πιο πάνω στην περίπτωση του Γράμμου, όπου οι Φλώμοι είναι άφθονοι και χαρακτηριστικοί - και συχνά η μοναδική «ψηλή» μορφή βλάστησης γύρω από τα μαντριά των ζώων.

Οι ορεινοί κήποι

Καθώς τα νερά του Γράμμου, υπό το βάρος των υψηλών ομβρίων και της πολύμηνης χιονοκάλυψης, αναζήτησαν το δρόμο τους μέσα από την τεράστια και αρχικά αδιαμόρφωτη αλληλουχία πλουτώνιων και φλύσχη, οδηγήθηκαν στις φυσικές διεξόδους του ασβεστόλιθου και δημιούργησαν τον κύριο άξονα απορροών της περιοχής, τον Αλιάκμονα.

Ο μεγάλος ποταμός, αρχικά αποδέκτης και τελικά διαχειριστής των συγκλινουσών δυνάμεων του τόπου, σμίλεψε πάνω στους γκρίζους αργίλους ένα απέραντο δίκτυο από ρεματιές και χαράδρες, αφήνοντας εξ' υπολοίπου τις κορυφογραμμές, τις ράχες και τις κοιλάδες. Ανάμεσα στα άγρια και αδάμαστα αυτά ανάγλυφα γεννήθηκαν, τυχαία ή στοχαστικά, όμορφες λεκάνες με πιο ήπιες κλίσεις. Με την άφιξη του ανθρώπου στις πεδιάδες, οι λεκάνες αυτές, καθώς βρίσκονταν χαμηλότερα από τη ζώνη των ορεινών κλιματικών συνθηκών, εξερευνήθηκαν σταδιακά και χρησιμοποιήθηκαν εποχικά ως συμπληρωματικές αγροτικές ζώνες.

Έτσι, όταν, κάτω από την ακάματη πίεση της Ιστορίας, οι συνθήκες των εύφορων, ευλίμενων και ευπρόσιτων περιοχών επιδεινώθηκαν και ανάγκασαν τους εδραίους πληθυσμούς να μετακινηθούν, αυτοί ήξεραν ήδη ότι ένα από τα πιο ασφαλή καταφύγια τους περίμενε στις ορεινές κοιλάδες.

Οπότε, όταν η απόσταση, τα χιονισμένα διάσελα και τα φουσκωμένα ποτάμια από φυσικά εμπόδια έγιναν ασπίδες προστασίας, οι μακρινές αυτές λεκάνες κατοικήθηκαν μόνιμα. Πίσω από τα φυσικά τείχη τους, οι ολιγάριθμες κοινότητες έφτιαξαν καλύβια, γεφύρια, κρήνες και εκκλησίες, άπλωσαν τα κοπάδιά τους και κάπου στον 17ο αιώνα αποφάσισαν να αναπτύξουν και τη γεωργία. Στο τέλος της αργής αυτής κατάκτησης, κάπου στην αυγή του 20ου αίωνα, στις απόμερες κοιλάδες του Γράμμου, στη Φούσια, το Λιανοτόπι, το Γλυκονέρι, τη Γράμοστα, είχε πλέον αναπτυχθεί ένα μωσαϊκό από πρακτικές και χρήσεις που άλλαξαν εντελώς το τοπίο.

Οι αλλαγές, προσθήκες και αφαιρέσεις που επέφερε η είσοδος των αγροτικών ομάδων στις ορεινές κοιλάδες δημιούργησαν το πλαίσιο μιας νέας Φυσικής Ιστορίας.

Μερικές από τις πιο εμφανείς επιρροές στο τοπίο, που για τη Βαλκανική συνιστούν τη σφραγίδα της οικονομίας της επιβίωσης πάνω στο φυσικό χώρο, είναι η φύτευση ημιάγριων ποικιλιών καρποφόρων και δημητριακών, το μπόλιασμα των άγριων δέντρων, η αντικατάσταση των ψηλών κωνοφόρων από χαμηλούς θάμνους, η επέκταση αγκαθωτών, χνουδωτών και ξυλωδών φυτών που δεν ήταν βρώσιμα από τα κοπάδια, η δημιουργία μεγάλων ανοιχτών εκτάσεων γύρω από τις στάνες και τα καλύβια και τέλος, η εισαγωγή της κοπριάς, που επηρέασε δραματικά τις δημογραφίες των εντόμων.

Θέμα που δεν έχει αποκτήσει τη βαρύτητα που του αξίζει, η αγροτική παρέμβαση στις ορεινές κοιλάδες, που ξεκίνησε τον 17ο και αποσύρθηκε στα μέσα του 20ου αιώνα, προσεγγίζεται αδρομερώς στο κεφάλαιο Οι ορεινοί κήποι του Γράμμου.

Βραχώνες και ορθοπλαγιές

Υπό τους όρους «ορθοπλαγιές» και «βραχώνες» εννοούμε βραχώδεις σχηματισμούς με γενική κλίση πάνω από 45 μοίρες και τοπικές γεωμορφές με κάθετες ή σχεδόν κάθετες όψεις. Λόγω της μεγάλης επιφανειακής εμφάνισης των σκληρών πετρωμάτων, στην Ελλάδα οι ορθοπλαγιές έχουν άφθονη παρουσία με ποικίλα μεγέθη: στην ορεινή ζώνη εστιάζουμε σε γεωμορφές που έχουν ύψος άνω των 50 μ. κα ιπεριλαμβάνουν όψις με κλίση άνω των 60 μοιρών. Οι σχηματισμοί αυτοί αποτελούνται στην πλειοψηφία τους από ανθρακικά υλικά, τα οποία λόγω της διάλυσής τους από τα όξινα συστατικά των ομβρίων και ρεόντων υδάτων και της συναφούς μηχανικής αποσύνθεσης, έχουν πολύ πλούσιο ανάλγυφο με αλλεπάλληλες σχισμές, τρύπες, ζωνάρια, πατάρια με βλάστηση, νεροσυρμές με βρύα κλπ. Παρόλες τις αντίξοες εδαφικές και κλιματικές συνθήκες, στα περιβάλλοντα αυτά ενδημεί μια εξαιρετικής σημασίας χλωρίδα και καταφεύγει ένα σημαντικό τμήμα της τοπικής πανίδας.

Το σημαντικότερο οικολογικό χαρακτηριστικό των ειδών που αξιοποιούν τα περιβάλλοντα των ορθοπλαγιών είναι ότι, ακολουθώντας την εμφάνιση των μεγάλων βραχωδών σχηματισμών που ουσιαστικά αποτελούν νησίδες μέσα σε ένα ευρύτερο χώρο ήπιων κλίσεων, τα είδη αυτά παρουσιάζουν ασυνεχή και ουσιαστικά διάσπαρτη κατανομή, με εξαιρετικά περιορισμένες δυνατότητες επικοινωνίας ανάμεσα στους επί μέρους πυρήνες και συνεπώς σχεδόν αδύνατο γενετικό εμπλουτισμό.

Όλα τα φυτικά και ζωικά είδη των βραχώνων έχουν αναπτύξει ειδικές προσαρμογές επιβίωσης σε ένα περιβάλλον φτωχό σε θρεπτικά συστατικά, εκτεθειμένο σε ακραίες κλιματικές συνθήκες και ισχυρή επίδραση της βαρύτητας, όροι που οδηγούν σε πολύ μικρά πληθυσμιακά μεγέθη, με στοχαστική κατανομή, συνεχή εξελικτική διαδρομή και σπάνιους βιολογικούς μηχανισμούς.

Παρόλη την κυριαρχία των πλουτώνιων πετρωμάτων, σε όλες τις ενότητες του τοπίο του Γράμμου - αλπική ζώνη, δάσος, παραποτάμιες ζώνες, ημιορεινή περιοχή - υψώνονται ορθοπλαγιές και εμφανίζονται εκτεταμένοι βραχώνες μεγάλης κλίσης. Οι αξιολογότεροι σχηματισμοί ανήκουν στις ασβεστολιθικές μάζες ή σε εκτεταμένες ζώνες φλύσχη: και στις δύο περιπτώσεις οι απόκρημνες επιφάνειες είναι αποτέλεσμα τοπικών τεκτονικών κινήσεων ή μεγάλων ρηγμάτων, που δημιούργησαν τις όψεις τις οποίες η αιολική και η υδραυλική διάβρωση συνέχισαν να λαξεύουν.

Διαβάστε περισσότερα για τους βραχώδεις σχηματισμούς του συγκροτήματος, μαζί με επισημάνσεις για την πανίδα και χλωρίδα που ενδημεί στα αυτο-προστατευόμενα αυτά τοπία, στο κεφάλαιο Ορθοπλαγιές και βραχώνες του Γράμμου.

Τα Ρόμπολα

Το Ρόμπολο (ή Λευκόδερμη πεύκη, Pinus heldreichii), είναι ένα σκληροτράχηλο πεύκο, προσαρμοσμένο στις άγριες συνθήκες του ψηλού βουνού. Ξεχωρίζει εύκολα από τη Μαύρη πεύκη επειδή δεν καλύπτεται από επιμήκεις, παχιές φέτες φλοιού που ξεφλουδίζει, αλλά από ένα μπακλαβαδωτό, συμπαγές και λεπτό στρώμα, που όταν σπάζει αφήνει να φανεί ο κατάλευκος κορμός του, ένα ξύλο εξαιρετικής αντοχής, το καλύτερο υλικό για την επιπλοποιΐα και την ξυλογλυπτική.

Το Ρόμπολο συνιστά μια ξεχωριστή περίπτωση δασικής κάλυψης στο Γράμμο, όπως και σε άλλα βουνά της βόρειας Ελλάδας: οι αραιές συστάδες του ενδημούν σε κορυφές που ξεπερνούν τα 1500-1600 μέτρα, όπου είναι το μόνο δέντρο που μπορεί να επιβιώσει στις δραματικές συνθήκες του μόνιμου ψύχους, των διαρκών ανέμων και της παρατεταμένης χιονοκάλυψης.

Σαν γνήσιο κωνοφόρο, το Ρόμπολο καρποφορεί με άφθονα κουκουνάρια, πλούσια σε σπόρους. Eκτός της αναπαραγωγής του είδους, τα κουκουνάρια φροντίζουν και ένα πλήθος από πουλιά του δάσους, που ξέρουν ότι όταν δέσουν οι σπόροι θα βρουν εδώ άφθονη τροφή. Παράλληλα, το δάσος των ρόμπολων αποτελεί μια ζώνη ευκαιρίας για τα πουλιά που προσπαθούν να επεκταθούν σε περιοχές μικρότερου ανταγωνισμού από συγγενή είδη, συχνά του ίδιου γένους. Τέλος, όλες αυτές οι πουλοκοινωνίες αποτελούν με τη σειρά τους ένα ακόμα πεδίο διατροφής για τα αρπακτικά του δάσους και των λιβαδιών, που θα κυνηγήσουν εύκολα τη λεία τους στα αραιά ρόμπολα.

Ένα από τα πουλιά που στην Πίνδο είναι άμεσα συνδεδεμένο με τα Ρόμπολα είναι ο Σταυρομύτης (Loxia curvirostra): η ζωηρόχρωμη και απαραγνώριστη αυτή σπίζα ειδικεύεται στο άνοιγμα του κελύφους των σπερμάτων των ορεινών πεύκων, κάτι που το καταφέρνει χάρη στο μοναδικό ράμφος του, που έχει τεμνόμενες, κοφτερές άκρες. Στα Ρόμπολα, ο Σταυρομύτης αποφεύγει τον ανταγωνισμό που συναντά στα Μαυρόπευκα και Δασόπευκα - άλλα σποροφάγα πουλιά, τρωκτικά, σκίουρους - και οι λαλίστατες ομάδες του θα παραμείνουν στις κορυφές μέχρι το πρώτο χιόνι.

Το κεφάλαιο Η άγρια ζωή στα Ρόμπολα του Γράμμου σχολιάζει την παρουσία των πουλιών στη ζώνη του Ρόμπολου, μια παρουσίαση που υποστηρίζεται από άφθονο φωτογραφικό υλικό.

Οι αλπικές λίμνες της Πίνδου

Από τα νότια των Τζουμέρκων και του Κόζιακα και προς βορράν διαγράφεται μια σειρά κορυφών και ραχών με συνεχή υψόμετρα πάνω από 1000 μέτρα, οι οποίες υψώνονται στην Τριγγία και την Κακαρδίτσα, για να συγκλίνουν στο Ζυγό, από όπου δημιουργούν τη Βόρεια Πίνδο, συνεχίζουν με ακόμα μεγαλύτερα υψόμετρα και ολοκληρώνουν τη γεωμετρία τους στο ΒΑ άκρο του Γράμμου. Η τεθλασμένη αυτή, κατάσπαρτη από κορυφές που ξεπερνούν τα 1800-2000 μέτρα και στολισμένη με μεγάλα οροπέδια, συγκροτεί μια ενότητα που θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε ψηλή ραχοκοκκαλιά της Πίνδου.

Αυτή η «ψηλή ραχοκοκκαλιά» ανήκει στη γεωλογική ενότητα Πίνδου, που χαρακτηρίζεται από επωθήσεις και εναλλαγές ασβεστολίθων από τη μία, και οφιολίθων, πλουτώνιων και φλύσχη από την άλλη. Ο συνδυασμός των χημικών και μηχανικών ιδιοτήτων των δυο αυτών πετρολογιών, κάτω από την επίδραση ποικίλων, μεγάλης χρονικής κλίμακας, παραγόντων, πιο πρόσφατος των οποίων είναι οι παγετώνες, δημιουργούν τις ευκαιρίες για τη διαμόρφωση κλειστών λεκανών, συνήθως μικρών διαστάσεων, στις οποίες συγκεντρώνεται και λιμνάζει νερό.

Το νερό μπορεί να προέρχεται από ρυάκια, αρτεσιανά σιφώνια, καρστικές πηγές, πηγές επαφής ή απλά από τη βροχή και το λιώσιμο του χιονιού. Σε κάθε περίπτωση, όταν ο πυθμένας της λεκάνης «πατάει» σε αδιαπέρατα πετρώματα ή έχει στεγανοποιηθεί από φερτά, τα νερά - επιφανειακά, υπόγεια ή όμβρια - διατηρούν μια περίπου σταθερή στάθμη, η οποία συντηρείται από το ευσταλές βροχομετρικό καθεστώς της Πίνδου. Οι επιφάνειες αυτές συνιστούν μικρές, συνήθως κυκλικές και ρηχές, μόνιμες ή ημιμόνιμες λίμνες και στη συντριπτική πλειοψηφία τους βρίσκονται σε υψόμετρα πάνω από τα 1800 μ., όπου η επίδραση του καλύματος πάγου ήταν εντονότερη.

Παρότι η δημιουργία τους σχετίζεται με τις πιο πρόσφατες παγετωνικές φάσεις του Πλειόκαινου, οι ελληνικές ορεινές λίμνες έχουν προκύψει από μηχανισμούς αρκετά διαφορετικούς των ανάλογων λιμνών των Άλπεων, των Πυρηναίων ή του Πιρίν, όπου επικρατούν άλλα πετρώματα. Ωστόσο, λόγω της ομοιότητας του τοπίου με το αλπικό περιβάλλον, έχουμε συνηθίσει να τις χαρακτηρίζουμε ως «αλπικές».

Τα κοινά χαρακτηριστικά των αλπικών λιμνών είναι ότι είναι μικρού βάθους, ολιγοτροφικές, με χαμηλή θερμοκρασία νερού, εκτεθειμένες σε έντονη ηλιακή ακτινοβολία το καλοκαίρι και καλυμένες με χιόνι το χειμώνα. Οι παραγοντες αυτοί διαφοροποιούνται έντονα από τοποθεσία σε τοποθεσία, καθιστώντας την κάθε αλπική λίμνη ένα ιδιόμορφο αβιοτικό και βιοτικό σύνολο: κάθε μία από τις αρκετές δεκάδες ορεινές λίμνες της Ελλάδας κρύβει στα κρυστάλλινα νερά της πολλές ιδιαιτερότητες.

Έτσι, πέραν της μεγάλης τοπιολογικής σημασίας τους, που ήδη γοητεύει τον επισκέπτη, οι αλπικές λίμνες συνιστούν μοναδικά οικοσυστήματα, που φιλοξενούν, είτε στο σώμα τους, είτε στον άμεσο περίγυρό τους, τύπους ζωής που δεν τους συναντάμε αλλού.

Οπωσδήποτε είναι, όπως όλες οι λίμνες, θέσεις πύκνωσης των βιολογικών διεργασιών: σημεία ποτισμού των ζώων, άγριων και κατοικίδιων, θέσεις απόθεσης οργανικών ουσιών και ανόργανων στοιχείων, τόποι όπου η βλάστηση διατηρείται θαλερή καθ' όλην την ξηρή περίοδο, και κυρίως βιότοποι εκατοντάδων οργανισμών, προσαρμοσμένων στη μόνιμη παρουσία νερού.

Αναμφίβολα, ο πιο γνωστός ζωντανός οργανισμός των ορεινών λιμνών είναι ο Αλπικός τρίτωνας (Ichthyosaura alpestris), ένα ουροδελές με ευρεία εξάπλωση στην ηπειρωτική Ευρώπη, προσαρμοσμένο στο περιβάλλον των ψυχρών, ολιγοτροφικών νερών των μεγάλων βουνών. Στην Ελλάδα η παρουσία του Αλπικού τρίτωνα ταυτίζεται εν πολλοίς με τη γεωλογική Πίνδο, φτάνοντας νότια μέχρι το Παναχαϊκό και το Χελμό.

Διαβάστε μια λεπτομερέστερη αναφορά στις λίμνες του Γράμμου, μαζί με στοιχεία για τον οικολογικό ρόλο τους, στο κεφάλαιο Οι αλπικές λίμνες του Γράμμου.

Η αλπική ζώνη

Ο Γράμμος είναι το ορεινό οικοσύστημα με τις μεγαλύτερες λιβαδικές εκτάσεις πάνω από το δασοόριο στην Ελλάδα. Το μεγαλύτερο μέρος της λεκάνης γύρω από τη Γράμοστα, δηλαδή το πέταλο των μεγάλων κορυφών του βουνού, σχηματίζεται πάνω σε πλουτώνια, μια ομάδα πετρωμάτων που ευνοεί τη συγκράτηση των ομβρίων στο εδαφικό στρώμα και συντελεί στη δημιουργία θαλερού χλοοτάπητα.

Τα λιβάδια της ανώτερης ζώνης του Γράμμου φιλοξενούν μια ξεχωριστή πανίδα: πρόκειται για είδη που, χωρίς να έχουν κάποια ιδιαίτερη βιολογική προσαρμογή στις αλπικές συνθήκες, προτιμούν τις ζώνες μεγάλου υψομέτρου κυρίως γιατί εκεί συναντούν λιγότερο ανταγωνισμό από τα ξαδέρφια τους του ίδιου γένους ή της ίδιας οικογένειας. Φυσικά, κάποια από τα είδη αυτά έχουν αναπτύξει έξυπνες στρατηγικές αναζήτησης τροφής στις σκληρές συνθήκες της ζώνης πάνω από τα 2000 μέτρα, μια περιοχή που συχνά καλύπτεται από χιόνι.

Έτσι, εδώ πάνω, κοντά ή και μέσα στο χιόνι, στο αφόρητο κρύο και τον ασταμάτητο άνεμο, θα δούμε μικρά και μεγάλα πουλιά, είδη που ανήκουν στους αετούς, τα κορακοειδή, τα τσιχλόνια, τις τσίχλες, τις σπίζες και τους κορυδαλλούς, να αναζητούν τροφή και καταφύγιο στις αόρατες ευκαιρίες που πάντα προσφέρει η φύση, ακόμα και στην πιο αυστηρή στιγμή της.

Διαβάστε μια λεπτομερέστερη αναφορά στα είδη που ενδημούν στην αλπική ζώνη του Γράμμου στο κεφάλαιο Η αλπική ζώνη του Γράμμου.

Οι κλιματικές συνθήκες

Για το ελληνικό ορεινό οικοσύστημα, ο Χειμώνας είναι μια περίοδος ανάπαυλας και ανάκαμψης, συνυφασμένος με μια φάση προετοιμασίας για την ανοιξιάτικη αναγέννηση. Ωστόσο, ανάλογα με τις συνθήκες της χρονιάς, το υψόμετρο και τον τύπο κάλυψης, ο Χειμώνας μπορεί να έχει έντονη επιρροή στη χωρική κατανομή, τη συμπεριφορά και εντέλει στη δημογραφία των ζωικών ειδών.

Οι τρεις κύριες παράμετροι που καθορίζουν την επίδραση των συνθηκών είναι τα κρημνίσματα, η χιονοκάλυψη και οι θερμοκρασίες.

Στο πλαίσιο των δασικών, αλλά και των αλπικών βιοτόπων, το κάλυμα του χιονιού λειτουργεί αμφίδρομα: από τη μία αποστερεί από τους μεγαλύτερους οργανισμούς την επαφή με τις τροφικές πηγές, από την άλλη λειτουργεί ως μονωτική στρώση, επιτρέποντας στη ζωή του εδάφους - μικροοργανσμοί, έντομα και μύκητες - να ολοκληρώσει τον ετήσιο κύκλο της, αποσυνθέτοντας τη νεκρή οργανική ύλη και προετοιμάζοντας το έδαφος για την επόμενη αυξητική περίοδο.

Σε περιοχές με ήπιο ηπειρωτικό κλίμα, όπως ο Γράμμος, το έδαφος παραμένει ένα ενεργό σύστημα και το υδατικό πλεόνασμα από τις βροχοπτώσεις και το λιώσιμο του χιονιού το εμπλουτίζει και το προετοιμάζει για την επόμενη αυξητική περίοδο.

Στο χώρο του ορεινού δάσους, το χιόνι παραμένει επί μακρόν στα κλαδιά και τον υπόροφο των κωνοφόρων, επιτείνοντας τη θερμική κάλυψη που προσφέρουν στους οργανισμούς, ενώ είναι παροδικό στα φυλλοβόλα - ιδίως στην Οξιά - την οποία ήδη τα πουλιά και θηλαστικά έχουν εγκαταλείψει λόγω της ελάχιστης οπτικής και θερμικής προστασίας που παρέχει μετά την πτώση των φύλλων. Και στους δυο τύπους βλάστησης του ορεινού δάσους, πάντως, οι περισσότεροι οργανισμοί έχουν ήδη μετακινηθεί χαμηλότερα ή έχουν μειώσει τη δραστηριότητητά τους. Άλλωστε, τα περισσότερα ζώα - σχεδόν όλα τα θηλαστικά αναπτύσσουν μακρύτερο και πιο μονωτικό τρίχωμα το χειμώνα, ενώ πολλά βελτιστοποιούν αυτή την προσαρμογή με σκουρότερα χρώματα, που απορροφούν περισσότερη ενέργεια από το ηλιακό φως.

Πέραν της μετακίνησης ή της χειμερινής αδράνειας, μικρά και μεγάλα ζώα - αρκούδες, τρωκτικά, σκίουροι, αρκετά πουλιά - χρησιμοποιούν τα φθινοπωρινά αποθέματα ενέργειας που είχαν φροντίσει να συγκεντρώσουν - είτε με μορφή λίπους, είτε με μορφή κρυμένων καρπών. Από εκεί και πέρα, το κάθε είδος έχει τη δική του στρατηγική:

• Όταν το χιόνι καλύψει τον υπόροφο, τα Ζαρκάδια στρέφονται προς τους εξαιρετικά θρεπτικούς ξυλώδεις βλαστούς της Οξιάς.
• Τα Αγριόγιδα μετακινούνται σε βραχώδεις εξάρσεις χαμηλότερου υψομέτρου ή μεσημβρινού προσανατολισμού, που ξεχιονίζονται γρήγορα: θα παραμείνουν στα μέρη αυτά - βασιζόμενα στην ψηλή βλάστηση ή σε μορφές φυτικών οργανισμών που διατηρούνται ακόμα και κάτω από πολύ δύσκολες συνθήκες, όπως οι λειχήνες - όσο το βάθος του χιονιού εμποδίζει την άκοπη μετακίνηση ή/και την πρόσβαση σε καλύτερες πηγές τροφής.

Τα μικρά τρωκτικά, όπως ο Χιονοπόντικας, εκμεταλλεύονται το κενό και ελαφρά θερμότερο στρώμα ανάμεσα στο χιόνι και το έδαφος (subnivium) για να κινηθούν προς αναζήτηση τροφής. Αντίθετα, τα πιο κινητικά από τα ζώα θα αξιοποιήσουν την ευελιξία που τους προσφέρει η στενή χωρική συνάφεια του ορεινού δάσους του Γράμμου με άλλες περιοχές.

Ωστόσο, ακόμα και στην καρδιά του Χειμώνα μπορούν να εμφανιστούν μικρές ή μεγαλύτερες περίοδοι καλών συνθηκών - ηλιοφάνεια, ψηλές θερμοκρασίες - που θα αφυπνίσουν τους οργανισμούς και θα τους προσελκύσουν σε μια πρόωρη Άνοιξη. Αν οι εκπλήξεις αυτές είναι σύντομες, δεν θα συνοδευτούν από αντίστοιχη ανταπόκριση της βλάστησης, ωστόσο τα ζώα μπορεί να «ξεγελαστούν» και να βγουν από την μέχρι τότε αδράνειά τους: είναι οι περιπτώσεις που οι αρκούδες γίνονται ξαφνικά ορατές για λίγες μέρες, καθώς αλλάζουν περιοχή, οι σκίουροι περνούν από πεύκο σε πεύκο, οι δρυοκολάπτες αρχίζουν πάλι να τυμπανίζουν και τα αμφίβια βγαίνουν από τα λαγούμια της λάσπης.

Κείμενο και φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος