Η φύση του Γράμμου

Το αγροδασικό τοπίο

από το φυσικό χάος στην οικολογική παγίδευση

Οι μακεδονικοί πρόποδες του Γράμμου χαμηλώνουν προς τα ανατολικά προς μια πολύ μεγάλη, πολύπτυχη έκταση που φτάνει μέχρι τη λίμνη της Καστοριάς, τους πρόποδες του Άσκιου και του Μάλι Μάδι και τον άξονα του Λαδοπόταμου: πρόκειται για το ημιφυσικό σκηνικό που έχουν διαμορφώσει στο μολασικό υπόβαθρο τα αγροτικά χωριά του Αργους Ορεστικού και της Καστοριάς. Ο χώρος αυτός, όπου επάλληλες γεωργικές ζώνες αναμειγνύονται με διαδοχικές κοιλάδες και ρεματιές, περιγράφεται στο κεφάλαιο Το αγροδασικό τοπίο της λεκάνης της Καστοριάς.

Στα νότια, αυτές οι ημιορεινές κοιλάδες του Γράμμου και τα συνεχόμενα ήπια ανάγλυφα της Καστοριάς και γειτονεύουν και συλλειτουργούν με Τα δρυοδάση της Βόρειας Πίνδου, μια τεράστια περιοχή που περιλαμβάνει ολόκληρο το νομό Γρεβενών και εκτείνεται από τα Αντιχάσια μέχρι το Ζυγό και τη Βάλια Κάλντα.

Συνολικά, η απέραντη αυτή φυσική ενότητα Καστοριάς, Γράμμου και Γρεβενών, αν και τοπικά τετμημένη από τη σύγχρονη Εγνατία Οδό, διατηρεί τη συνοχή της και προσφέρει ζωτικό χώρο στα μεγαλύτερα θηλαστικά της χώρας, τα οποία μέσα στην έκταση αυτή μπορούν να αναπτύξουν βιώσιμους πληθυσμούς.

Σήμερα, πολλά χρόνια μετά την περιόδο λάμψης των ημιορεινών χωριών και ακμής της αγροτικής οικονομίας, τα μεγάλα ζώα εξακολουθούν να ελκύονται από τις εγκατελειμένες αλλά πάντα παραγωγικές καλλιέργειες που εισήγαγε ο άνθρωπος του 17ου αιώνα στο βουνό: μέσα στα έρημα οροπέδια, σήμερα πνιγμένα από τα ζιζάνια, το Αγριογούρουνο ακολουθεί πάντα τις ορατές γι' αυτό γραμμές των παλιών φυτοφρακτών, το Ζαρκάδι επιλέγει τα εύγευστα δημητριακά, απορρίπτοντας τα αγριόχορτα και η Αρκούδα προτιμά τις κερασιές και τις αγριοκορομηλιές από τα σκονισμένα βατόμουρα.

Η ορνιθοπανίδα του ημιορεινού αγροδασικού τοπίο παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον - πέραν της ιδιαίτερα ψηλής ποικιλότητας, έχει ένα ακόμα ελκυστικό χαρακτηριστικό: τα περισσότερα είδη μπορούν να παρατηρηθούν και να ταυτοποιηθούν μάλλον εύκολα.

Το Καλοκαίρι, μερικά από τα πουλιά που είναι σχετικά άφθονα και ταυτόχρονα εύκολα αντιληπτά είναι η Χαλκοκουρούνα, ο Μελισσοφάγος, ο Κούκος και ο Τσαλαπετεινός, όλα μεταναστευτικά είδη με έντονη παρουσία και απαραγνώριστη μορφή.

Οι Χαλκοκουρούνες αναπαράγονται στην ευρύτερη ζώνη του Αλιάκμονα και τόσο πριν το φώλιασμα, όσο και μετά διασπείρονται στην αγροτική ζώνη, όπου στέκονται συνήθως κατά ζευγάρια, αμίλητες, στα ηλεκτρικά καλώδια, πολύ συχνά κοντά σε δρόμους. Αντίθετα οι Μελισσοφάγοι κινούνται σε όλο το χώρο σε μεγάλες ομάδες, συχνά αρκετά ψηλότερα από το έδαφος και οι λαρυγγόφωνες τρίλιες τους αντηχούν σαν ουράνια ορχήστρα.

Οι εντυπωσιακοί Τσαλαπετεινοί είναι εδαφόβια πουλιά, συνήθως μοναχικά, παρόντα σε όλο τον αγροτικό χώρο, ενώ ο Κούκος διατρέχει τους βιοτόπους διαλαλώντας την παρουσία του πριν το ζευγάρωμα και αναζητώντας επίμονα κηδεμόνες για τα αυγά του λίγες μέρες μετά.

Μια απο τις εκπλήξεις των σπαρμένων κάμπων, ειδικά στις περιόδους της αγρανάπαυσης, είναι η παρουσία του Ορτυκιού. Αν το μονότονο κάλεσμά του, χαμηλό ηχητικά, είναι απαραγνώριστο, το ίδιο το πουλί είναι εντελώς αόρατο, καθώς έρπεται σκυμένο, με το προφίλ ενός παχουλού τρωκτικού, χαμηλά στην πιο πυκνή ζώνη των αγροστωδών. Ακόμα και όταν αποτολμά να ρίξει μια ματιά στον έξω κόσμο, το κάνει μέσα από τις κουρτίνες των βλαστών, βιαστικά, και μετά εξαφανίζεται.

Το δασικό στοιχείο του πολυσύνθετου αυτού τοπίου αποτελείται κυρίως από βελανιδιές και δευτερευόντως από μαυρόπευκα, που φτάνουν εδώ στο κάτω όριο τους. Πέραν της μεγάλης παραγωγής βελανιδιών, οι δρύες προσφέρουν πολλές ευκαιρίες τροφής και καταφυγής στα πουλιά. Χαρακτηριστική ομάδα που βρίσκει στο δρυοδάσος ένα φιλόξενο σπίτι είναι οι δρυοκολάπτες.

Εδώ συναντάμε κυρίως τους τρεις «παρδαλούς» εκπρόσωπους της ομάδας, τον πανταχού παρόντα Πευκοδρυοκολάπτη, τον Μεσαίο δρυοκολάπτη και το Νανοδρυοκολάπτη - οι άλλοι συγγενείς τους προτιμούν το ώριμο ορεινό δάσος. Τον Ιούνιο, από την άκρη του δάσους καλεί επίμονα ο παράδοξος Στραβολαίμης, ένας μικρόσωμος μεταναστευτικός δρυοκολάπτης που αναζητά την τροφή του στις σχισμές των φλοιών των δεντρων και δεν «πελεκά» τον κορμό.

Ενδιαφέρουσα είναι η παρουσία όλων των ειδών μυγοχάφτη της χώρας (Σταχτομυγοχάφτης, Κρικομυγοχάφτης, Δρυομυγοχάφτης, Μαυρομυγοχάφτης και Νανομυγοχάφτης).

Χλωρίδα