Βλάστηση της Ελλάδας

Η Σημύδα (Betula pendula)
ο σπάνιος κεντροευρωπαίος

Η Σημύδα (Betula pendula), κοινό βορειοευρωπαϊκό είδος, είναι ένα από τα σπανιότερα δέντρα στην Ελλάδα. Οπωσδήποτε είναι μαζί με την Οξιά, τα δυο πιο όμορφα στολίδια του ορεινού δάσους.

Η Σημύδα είναι ψυχρόβιο είδος, σχετικά σύνηθες στην κεντρική Ευρώπη και πολύ κοινό στη Σκανδιναβία και ειδικά στη Φιλανδία, όπου δημιουργεί εκτεταμένα αμιγή δάση. Στη Ρωσία είναι καθαρά πεδινό είδος και τα δάση της καλύπτουν τεράστιες εκτάσεις.

Η παρουσία της στην Ελλάδα περιορίζεται στις οροσειρές των συνόρων: σχηματίζει μεγάλες συστάδες στη Ροδόπη, αλλού αμιγείς (όπως στο δάσος της Ελατιάς) και αλλού σε μίξη με Οξιά (Fagus sylvatica), Δασική Πεύκη (Pinus sylestris), Μακεδονικό Πεύκo (Pinus peuce) και Ερυθρελάτη (Picea abies), όπως στο Παρθένο Δάσος του Φρακτού. Επίσης, εμφανίζεται σποραδικά στη Τζένα, το Πίνοβο, το Καϊμακτσαλάν, το Παγγαίο και σε ρεματιές γύρω από την Πρέσπα (που ανήκουν ορεογραφικά στον Βαρνούντα). Η ελληνική κατανομή της αποτελεί και το νοτιότερο όριο της εξάπλωσής της.

Η Σημύδα είναι ένα μεσαίου ύψους δέντρο (φτάνει τα 25-30 μ.), με λείο λευκό κορμό με πολύ χαρακτηριστική απολέπιση του φλοιού σε λεπτές σαν χαρτί λωρίδες. Οι βλαστοί που φέρουν τα φύλα είναι λεπτά και φαίνονται σαν να κρέμονται (εξ' ου και pendula, κρεμάμενη).

Τα φύλλα είναι λεπτά, ωοειδή, με μεγάλο μίσχο, που πάλλονται και περιστρέφονται δίνοντας μια πολύ φωτεινή εικόνα, ειδικά το Φθινόπωρο που κιτρινίζουν. Τα άνθη σχηματίζονται ίουλους, καστανωπούς για τα αρσενικά και πράσινους για τα θηλυκά.

Στην Ελλάδα ενδημεί σε υψόμετρα από 900 έως 1400 μ., κυρίως σε γρανιτικά πετρώματα. Είναι είδος πρόσκοπο που σταδιακά αντικαθίσταται από άλλα δασικά είδη, όπως τη Δασική πεύκη, την Ερυθρελάτη και την Οξιά. Έτσι, το μέλλον της Σημύδας στην Ελλάδα είναι αβέβαιο, καθώς το είδος δεν ανέχεται την άνοδο της θερμοκρασίας, που ήταν ήδη οριακή στα νότια άκρα της κατανομής του. Ήδη οι μεγάλες συστάδες Σημύδας στη Ροδόπη έχουν πάψει να είναι αμιγείς, καθότι έχουν πλέον διασπαστεί από κωνοφόρα. Επίσης, στις διάσπαρτες μικρές ομάδες Σημύδας δεν υπάρχει αναγέννηση και όταν ένα άτομο πεθάνει, δεν αντικαθίσταται.

Το ξύλο της στη Βόρεια Ευρώπη χρησιμοποιείται ως βιομηχανικό υλικό, αλλά και για καυσόξυλο, καθώς αφήνει ελάχιστη στάχτη.

Οικολογικός ρόλος της Σημύδας

Οι μικρές εδαφικές απαιτήσεις της Σημύδας την βοηθούν να εγκατασταθεί πρώτη σε νέες επικράτειες, ενώ η λεπτή και φωτεινή κόμη της αφήνει άφθονο χώρο και φως στα κωνοφόρα και την Οξιά, τα οποία όμως γρήγορα θα την εκτοπίσουν, καθώς δεν ευδοκιμεί κάτω από τη σκιά τους.

Η Σημύδα είναι ένας οικολογικός πρόσκοπος: αποικεί εδάφη που έχουν αποψιλωθεί από τη φωτιά ή τον πάγο και τα βελτιώνει, προετοιμάζοντάς τα για τα δέντρα που θα την ακολουθήσουν.

Προτιμά τα όξινα εδάφη, όπου εγκαθίσταται μαζί με μεγάλο αριθμό από συμβιωτικούς οργανισμούς, κυρίως μύκητες, διαμορφώνοντας σε σύντομο χρονικό διάστημα συνθήκες που ευνοούν την ανάπτυξη άλλων δέντρων, και κυρίως των ειδών με περιορισμένη προσαρμογή στα όξινα υποστρώματα, όπως το Δασόπευκο, ή προστατεύοντας είδη με μειωμένη αντοχή στην έκθεση στον παγετό, όπως η Οξιά και η Ερυθρελάτη.

Οι πιο γνωστοί μύκητες με τους οποίους συνάπτει συμβιωτικές σχέσεις είναι τα μανιτάρια Amanita muscaria, Leccinum scabrum και Cantharellus cibarius.

Η Σημύδα συνεισφέρει τροφικά στην πανίδα τόσο με τους οφθαλμούς των φύλλων και των ανθέων, όσο και με τους άφθονους καρπούς της. Επιπλέον προσφέρει ασφαλή χώρο καταφυγής μέσα στο πλούσιο φύλλωμά της, καθώς και άριστες θέσεις φωλεοποίησης, στα πολυάριθμα κλαδιά της, ενώ το μαλακό ξύλο της δέχεται εύκολα τις προσπάθειες κατασκευής φωλιάς από τους δρυοκολάπτες.

Πράγματι, η Σημύδα παράγει έναν πολύ μεγάλο αριθμό από «φτερωτούς» σπόρους, που είναι αγαπημένη τροφή για πολλές Σπίζες, όπως ο Σπίνος, το Λούγαρο, το Σκαρθάκι και η Καρδερίνα.

Είναι αξιοσημείωτο ότι οφθαλμοί των φύλλων είναι ιδιαίτερα πρώιμοι: στη χαμηλότερη ζώνη παρουσίας της Σημύδας στη Ροδόπη (800-1000 μ.), οι οφθαλμοί σχηματίζονται ήδη από τα μέσα του Ιανουαρίου, όταν η διαθεσιμότητα τροφής για τα πουλιά είναι κρίσιμα μικρή. Οι οφθαλμοί καταναλώνονται από διάφορες Σπίζες, όπως το Λούγαρο, ο Σπίνος, ο Πύρρουλας, η Καρδερίνα και το Σκαρθάκι.

Κείμενα & φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος