Τα βουνά της Αττικής

Σπήλαια και γεώτοποι της Πεντέλης

Η Πεντέλη φιλοξενεί ένα μικρό αριθμό από - πολύ σημαντικά ωστόσο - σπήλαια, το πιο γνωστό από τα οποία είναι η Σπηλιά Νταβέλη. Παράλληλα, το βουνό κρύβει αρκετούς ακόμα ενδιαφέροντες γεώτοπους, με πιο εντυπωσιακό τους καταρράκτες, ένα στοιχείο-έκπληξη για την Αττική.

Από την άλλη, όσο και αν προσπαθούμε να τα παραβλέψουμε, ο κυρίαρχος γεώτοπος της Πεντέλης είναι τα λατομεία μαρμάρου, αρχαία, παλιότερα και νεότερα, διάσπαρτα, χαίνοντα και αναπόφευκτα.

Η Σπηλιά του Νταβέλη

Η Σπηλιά του Νταβέλη (ή Σπήλαιο Πεντέλης ή Σπήλαιο Αμώμων) είναι ένα μεγάλο φυσικό κοίλο, που αποκαλύφθηκε κατά τον 5ο π.Χ. αιώνα, όταν οι αρχαίοι λατόμοι αφαίρεσαν εντελώς το λευκό μάρμαρο που την έκρυβε. Η σπηλιά ἔχει πιθανόν διαπλατυνθεί και οπωσδήποτε εκβαθυνθεί (οι σημερινές διαστάσεις της είναι 112x45 µ.).

Στα αρχαία χρόνια υπήρξε ιερό του Πανός και ένα από τα λατομεία που έδιναν το καλύτερο μάρμαρο, από το οποίο πιστεύεται ότι κτίστηκε ο Παρθενώνας. Στα βυζαντινά χρόνια, το κοίλο της σπηλιάς στέγασε μικρή κοινότητα ασκητών. Μπροστά στο πλάτωμα υπήρχε ισχυρό προτείχισμα, ενώ στην είσοδό της υψώθηκε τον 10-11ο αι. περίτεχνη δισυπόστατη εκκλησία, αφιερωμένη στους αγίους Σπυρίδωνα και Νικόλαο. Μικρή κλίμακα στο δάπεδο της εκκλησίας οδηγεί σε τάφο, ενώ κοντά υπήρχαν δεξαμενές και αρκοσόλια. Τέλος, στο βάθος της σπηλιάς, λαξευτή σήραγγα οδηγεί σε υπόγεια πηγή, που άλλοτε ύδρευε τη μικρή κοινότητα που ασκήτευε εδώ.

Η σπηλιά είναι η επικρατέστερη ανάμεσα στα διάφορα σπήλαια της Αττικής που θεωρούνται κρησφύγετα του λήσταρχου Νταβέλη και διεκδικεί το επίσημο τοπωνύμιο.

Σπήλαιο Ευμενίδων

Το Σπήλαιο των Ευμενίδων ή Άντρον των Νυμφών ή Σπηλιά της Πύρνας ή Σπήλαιο Τρελλοβασίλη (ΑΣΜ 2784) βρίσκεται στο ρέμα Κοκκιναρά, στα δυτικά του βουνού. Πρόκειται για μεγάλη βραχοσκεπή με άνοιγμα 27 μ. και ύψος 7 μ., διανοιγμένη από κατακρήμνιση του υλικού των κροκαλοπαγών πρανών της ρεματιάς.

Σύμφωνα με ποικίλες πηγές, πρόκειται για αρχαίο λατρευτικό σπήλαιο, τόπος τελετουργιών στις οποίες συμμετείχαν αποκλειστικά γυναίκες, αρχικά αφιερωμένο στις Κηφισίδες Νύμφες. Στα ρωμαϊκά χρόνια, η σπηλιά εξελίσσεται σε ιερό των Ευμενίδων, ευφημιστικό όνομα των χθόνιων Ερινυών, θεοτήτων της τήρησης των οικογενειακών δεσμών και της εκδίκησης. Την περίοδο αυτή το σπήλαιο γνωρίζει ιδιαίτερη απήχηση και σταδιακά μετατρέπεται σε ένα είδος μαντείου, όπου οι Ευμενίδες αντικαθίστανται από λαϊκές θεότητες, τις Μοίρες, που εξηγούσαν όνειρα, έδιναν συμβουλές και αποκάλυπταν τα μελλούμενα.

Με την επικράτηση του Χριστιανισμού, το χθόνιο συστατικό των σπηλαίων χάνει την αίγλη του και στη συγκεκριμένη βραχοσκεπή, όπως και σε άλλες μικρότερες της ίδιας ρεματιάς, εγκαθίστανται ασκητές. Στα νεότερα χρόνια, το σπήλαιο οριοθετείται από τοίχο, που φέρει αμυντικό άνοιγμα.
Σήμερα η σπηλιά προσπελαύνεται από μονοπάτι, που αρχικά κατηφορίζει στην κοίτη από τις οδούς Αύρας ή Φύλλιδος του Καστριού και στη συνέχεια την ακολουθεί προς τα ανάντι για 150 μ. Η σπηλιά είναι εμφανής στο δυτικό πρανές της μισγάγγειας, ενώ υπάρχει σαφής πινακίδα του Αρχαιολογικού Κτηματολογίου.

Σπήλαιο Νυμφών

Το 1952 πάνω από το κύριο εργοτάξιο του λατομείου Νικολάου και στην προσπάθεια διευθέτησης των πρανών, αποκαλύφθηκε το κοίλο φυσικής σπηλιάς που είχε καταρρεύσει. Μετά τις ανασκαφές από την Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία (1975) ήρθαν στο φώς μαρμάρινα μέλη, πήλινα ειδώλια και λυχνάρια, μαρμάρινο πλαίσιο πηγής νερού, μια ογκώδης σταλαγμιτική κολώνα που πιθανόν είχε ρόλο βωμού ή τράπεζας αναθημάτων και μια καρστική κρύπτη. Ο χώρος διανοίχθηκε ως περίπου τετράγωνο βύθισμα και τα πρανή στηρίχθηκαν με ξερολιθιά, ενώ διαμορφώθηκε σκάλα καθόδου με μαρμάρινα σκαλοπάτια.

Τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι πρόκειτο για ένα μικρό άντρο των Νυμφών, που λειτούργησε από τους εργάτες των λατομείων της αρχαιότητας και από τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. έως τη ρωμαϊκή περίοδο, οπόταν και καταστράφηκε από φυσικά αίτια. Τα ευρήματα φυλάσσονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.
Το ιερό των Νυμφών είναι ελεύθερα επισκέψιμο και προσπελαύνεται με σύντομη πεζοπορία από τη σπηλιά του Νταβέλη.

Σπήλαιο Διονύσου

Σε μικρή απόσταση από το ιερό του Απόλλωνα και του Διονύσου, στον άξονα μικρής ρεματιάς, δημιουργήθηκε από τους στροβιλισμούς του νερού που κυλούσε στο μέτωπο κάθετου βράχου, ένα μικρό σπήλαιο. Στην αρχαιότητα, το σπήλαιο αυτό και μια μικρή πηγή δίπλα του θεωρήθηκαν ιερά και ενσωματώθηκαν σε ιεροπραξίες του διονυσιακού ιερού. Δεν είναι γνωστό αν υπήρξαν ευρήματα ή ενδείξεις λατρείας στο σπήλαιο και το μόνο στοιχείο που μαρτυρά σήμερα τη χρήση του σπηλαίου είναι τα λαξευτά σκαλοπάτια στην είσοδό του, τα οποία οδηγούν στον μοναδικό θάλαμο.
Μπροστά από τη σπηλιά έπεφτε μικρός καταρράκτης 10-15 μ.

Διαβρωσιγενείς στήλες

Κάτω από το εργοτάξιο Νικολάου, σωροί από αμμοχάλικα και στείρα έχουν διαβρωθεί από τις απορροές της «πλατείας» του λατομείου δημιουργώντας τυπικές κωνοειδείς στήλες. Η συμμετρία του σχηματισμού, αλλά και το κοκκινωπό χρώμα των περιεχομένων αργίλων, έχει εμπνεύσει τους επισκέπτες που τα έχουν παραλληλίσει με τα Μπουχάρια της Κοζάνης. Αν και το μικρό αυτό πρανές δεν έχει καμία συγγένεια με τα Μπουχάρια, τόσο ως προς το λόγο γένεσης, όσο και ως προς την πετρολογική σύσταση, δεν παύει να είναι, υπο κατάλληλο φωτισμό, ένας ενδιαφέρον γεώτοπος.

Γνεύσιοι και σχιστόλιθοι

Σε πολλές θέσεις της Πεντέλης, σποραδικά στα περιθώρια της νότιας τάφρου μαρμάρων αλλά και σε μεγάλες εκτάσεις στα νότια και δυτικά των κορυφών Πέργαρι και Άγιος Παντελεήμων εμφανίζονται τεφρόμαυροι και τεφροκύανοι σχιστόλιθοι, κεροστιλβικοί γνεύσιοι και αμφιβολίτες, καθώς και μάζες από μοσχοβιτικούς γνεύσιους και σχιστόλιθους. Μια σειρά σχετικών πετρωμάτων σχηματίζει χαρακτηριστικούς βράχινους όγκους στους τελευταίους ελιγμούς του δρόμου προς την κορυφή Πέργαρι.

Οι εκτεθειμένοι σχιστολιθικοί όγκοι έχουν υποστεί την επίδραση της αιολικής διάβρωσης και οι επιφάνειές τους έχουν εντυπωσιακές γραμμώσεις και μορφές.

Καταρράκτες

Ο καταρράκτης στο Ντράφι

Το Λυκόρεμα, δηλαδή ο κοινός κορμός των ρεματιών Βαλανάρη και Βαθύρεμα, διατρέχει μια βαθιά σχιστολιθική χαράδρα, ανάμεσα στον οικισμό Ντράφι και το δάσος (τώρα καμένο δάσος). Χάρις στη μεγάλη σχιστολιθική λεκάνη απορροής, το ρέμα έχει αρκετό νερό πολλούς μήνες το χρόνο. Αν και οι πλαγιές της λεκάνης δεν είναι ιδιαίτερα απόκρημνες, ο άξονας της ρεματιάς έχει πολλά σκαλιά και λίγο νότια του δρόμου Ντράφι-Αιολίδας η ροή του νερού σχηματίζει έναν εντυπωσιακό καταρράκτη.

Καταρράκτες στο ρέμα Βαλανάρη

Στο μέσο ρου του ο Βαλανάρης έχει πολλά μικρά απότομα τμήματα, που σχηματίζουν μικρούς καταρράκτες και αντίστοιχες λιμνούλες.

Ένας ακόμα μικρός καταρράκτης σχηματίζεται λίγο μετά την συμβολή των ρεματιών Βαλανάρη και Δασαμάρι.

Καταρράκτης στη σπηλιά Διονύσου

Μικρός καταρράκτης που κυλούσε ανάμεσα στη σπηλιά και το ιερό του Διονύσου. Σήμερα η ροή της ρεματιάς είναι διακοπτόμενη και ο καταρράκτης σχηματίζεται μόνο μετά από σημαντικές βοχοπτώσεις.

Καταρράκτες στη Ρεματιά Χαλανδρίου

Στο τμήμα της Ρεματιάς Χαλανδρίου από τη βάση της Πεντέλης μέχρι τη συνοικία της Αγίας Μαρίνας, σε μια απότομη αλλαγή κλίσης ύψος 10 μ., σχηματίζεται ένας μικρός καταρράκτης δύο επιπέδων.

Κείμενο και φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος