Τα βουνά της Αττικής

Εκκλησίες της Πεντέλης

Υπάρχουν αρκετές βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες στην Πεντέλη. Οι βυζαντινοί ναοί έχουν σχέση με τη μοναστική επέκταση στο βουνό και αποτέλεσαν πρόδρομα ή συμπληρωματικά ασκηταριά των μονών. Οι κυριότερες από αυτές τις εκκλησίες παρουσιάζονται πιό κάτω.

Άγιος Σπυρίδων-Άγιος Νικόλαος στο σπήλαιο Αμώμων

Ο δισυπόστατος ναός των Αγίων Σπυρίδωνα και Νικολάου είναι σημαντικός ναός του 10ου-11ου αι. φωλιασμένος στο κοίλωμα της σπηλιάς του Νταβέλη (σπήλαιο Αμώμων). Ο κυρίως ναός είναι αφιερωμένος στον Άγιο Σπυρίδωνα και έφερε αξιόλογες αγιογραφίες του πρώτου μισού του 13ου αι., οι οποίες αποτοιχίστηκαν και μεταφέρθηκαν στο Βυζαντινό Μουσείο.
Ο Άγιος Νικόλαος, μεταγενέστερος, ανήκει στους συνεπτυγμένους σταυροειδείς και πιθανόν να ήταν ταφικό παρεκλήσιο του Αγίου Σπυρίδωνα. Είναι χαρακτηριστικό ότι στα δάπεδό του έχει δύο καταπακτές που οδηγούν σε υπόγειες κρύπτες.

Η Φραγκοκκλησιά στο Βαγιάτι

Στην περιοχή Βαγιάτι, σε υψόμετρο 635 μ., σχηματίζεται πάνω στην ΝΑ προσανατολισμού πλαγιά ένα στενόμακρο σκαλοπάτι με σχεδόν επίπεδα τμήματα. Στο βορειότερο άκρο του σκαλοπατιού αυτού κτίστηκε κατά τον 13ο-14ο αι. (κατ' άλλους τον 10ο αι.) ευμεγέθης ναός, άγνωστης αφιέρωσης. Ο ναός είναι τρίκλιτη βασιλική, πιθανώς σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλο. Η τοιχοδομία είναι αμελής, διαφόρων τεχνικών και υλικών.
Αν και δεν διακρίνονται άλλα υπολείματα κτισμάτων, είναι πιθανόν ο ναός να υπήρξε καθολικό παλιάς μονής, δεδομένης της γειτνίασης με τη μικρή πηγή Βαγιάτι και τη διαθεσιμότητα καλλιεργήσιμων εδαφών. Το κτίσμα έχει πολλά στοιχεία του βυζαντινού ναού, αλλά και κάποια μεταβατικά και η ονομασία Φραγκοκκλησιά παραπέμπει σε ίδρυση από ή πιθανή μεταγενέστερη παραχώρησή του σε δυτική μοναστική αδελφότητα (ίσως την αναφερόμενη στη βιβλιογραφία Sancti Angeli de Kypolousto de Montepenteli).
Ο ναός είναι σήμερα ερειπωμένος, αν και διασώζει αρκετά τμήματα καθώς και την αρχική κάτοψη. Το κεντρικό και το νότιο κλίτος διατηρούν τις κόγχες τους, ενώ το βόρειο κλίτος έχει καταστραφεί εντελώς.

Ο ναός των Αγίων Ασωμάτων

Η εκκλησία των Αγίων Ασωμάτων είναι υστεροβυζαντινός ναός (14ος-αρχές 15ου αι.) αφιερωμένος στου Ταξιάρχες ("Ασώματοι"), στην περιοχή Καμάρι και κοντά σε μιά αξιόλογη πηγή (ρέει ακόμα και τροφοδοτεί μικρή ρεματιά). Είναι τύπου βασιλικής με «τυφλό» τρούλο και ιερό που σχηματίζει ημιεξαγωνική αψίδα. Δυτικά υπάρχει νάρθηκας με θόλο, όπου εντοπίζεται προεξοχή που πιθανόν φιλοξενούσε μνήμα ή σαρκοφάγο. Υπάρχουν δύο προσκτίσματα με τζάκια, που αποτέλεσαν κατοικία των ασκητών. Η οροφή έχει καλοφτιαγμένη επικάλυψη από γκρίζους σχιστόλιθους.
Εσωτερικά φέρει αγιογραφίες καλής τέχνης, πολύ φθαρμένες από την υγρασία.

Ο ναός της Αγίας Τριάδας «του Νερού»

Η εκκλησία της Αγίας Τριάδας «του Νερού» είναι αξιόλογος ναός του 14ου-15ου αι. στην πλατεία Παλαιάς Πεντέλης. Πήρε το προσωνύμιο «του Νερού» από μικρή πηγή που ανέβλυζε παλιότερα κοντά του. Στο αρχικό σχήμα του συνεπτυγμένου σταυροειδή, έγιναν πολλές παρεμβάσεις, ανάμεσα στις οποίες εξωτερικό σουβάτισμα και ασβέστωμα (αφαιρέθκε) και προσθήκες (νάρθηκας και εξωνάρθηκας). Στην θέση αυτή, κατά την περίοδο κατασκευής της Μονής Πεντέλης, υπήρχαν προσκτίσματα, όπου διέμεναν οι ασκητές που κατοίκησαν στη μονή.

Άγιος Ιωάννης Βιδιστής

Ο ναός του Αγίου Ιωάννη Βιδιστή στη Ροδόπολη είναι ενδιαφέρων μεταβυζαντινός ναός (αρχές 17ου αι.). Η εκκλησία βρίσκεται έξω από το όριο του οικισμού της Ροδόπολης, σε υπερυψωμένο σημείο στη θέση Βιδίστι. Είναι μονόκλιτος σταυροειδής ναός με τρούλο. Φέρει αξιόλογες τοιχογραφίες της περιόδου ίδρυσής του (σε μία από τις τοιχογραφίες του βόρειου τοίχου υπάρχει επιγραφή με χρονολογία 1733 και η υπογραφή του ζωγράφου «Δέησις Ιωάννη Κατζίκη»).
Ενσωματωμένο στο ναό, υπάρχει θραύσμα κιονίσκου, πιθανόν αρχαίου.
Δίπλα υπάρχει κρηνική κατασκευή που τροφοδοτείται από τοπική πηγή.

Ο Άγιος Λουκάς Διονύσου

Το ξωκλήσι του Αγίου Λουκά είναι μικρός μονόχωρος ναός σε ωραία θέση με πλούσια βλάστηση, σε πλάτωμα πάνω από το Διόνυσο. Το εκκλησάκι χτίστηκε από ντόπιους αγρότες γύρω στο 1925, στη θέση ερειπίων παλιότερης εκκλησίας, που είχε ενδιάμεσα υποκατασταθεί από πέτρινο εικονοστάσι. Λίγο κάτω από την εκκλησία υπάρχει πηγή και ωραίο λιβάδι.{cr} Παλιότεροι συγγραφείς αναφέρουν την ύπαρξη δύο αρχαίων κιόνων, θαμένων στο πλάι της εκκλησίας.

Ο ναός του Αγίου Ιωάννη των Λατόμων

Ο ναός του Αγίου Ιωάννη των Λατόμων είναι νεότερος μονόχωρος ναός που κτίστηκε στη θέση παλιότερης εκκλησίας. Στον αύλειο χώρο της νεότερης εκκλησίας συγκεντρώνονταν οι εργάτες των λατομείων και έπαιρναν νερό από την μικρή πηγή: για τον ίδιο λόγο, την εποχή της παλιάς εκκλησίας, είχε συσπειρωθεί μικρός αριθμός ασκητών.

Ο ναός του Αγίου Πέτρου

Το ξωκλήσι του Αγίου Πέτρου βρίσκεται στο πιο κομβικό διάσελο της Πεντέλης: στο πέρασμα από τη ζώνη Διονύσου-Ραπεντώσας προς τη Νέα Μάκρη και το Μαραθώνα. Στο ίδιο σημείο συγκλίνει ο παλιός ορεινός - και σήμερα κεντρικός - δρόμος από το λεκανοπέδιο προς το Μαραθώνα. Πλέον άδεντρη και έρημη, η τοποθεσία αυτή υπήρξε μια από τις πιο δημοφιλείς στάσεις αναψυχής των εκδρομέων του 19ου αιώνα, που έφταναν εδώ είτε με όχημα, είτε πεζοπορώντας από το παλιό σιδηροδρομικό σταθμό του Διονύσου, για να απολαύσουν τη θέα του καταπράσινου κάμπου, της μεγάλης παραλίας και της παράδοξης Κυνόσουρας.
Σήμερα μια απλή δρομική βασιλική, η εκκλησία έχει υποστεί πολλές μεταλλαγές από την εποχή που κτίστηκε και συσπείρωσε γύρω της έναν από τους παλιότερους ασκητικούς πυρήνες της Πεντέλης.

Ο ναός του Προφήτη Ηλία στην κορυφή της Πεντέλης

Ο ναός του Προφήτη Ηλία στην κορυφή της Πεντέλης είναι πετρόχτιστη βασιλική με τρούλο, πάνω στο πλάτωμα της κορυφής της Πεντέλης. Είναι χτισμένη με πέτρα από τα λατομεία της κορυφής.

Η εκκλησία της Παναγίτσας στο νεκροταφείο Ραπεντώσας

Η εκκλησία της Παναγίτσας στο νεκροταφείο Ραπεντώσας είναι παλιά, μονόκλιτη, δρομική εκκλησία σε αγροτική τοποθεσία, όπου σήμερα βρίσκεται το νεκροταφείο. Ο ναός κοσμείται με τοιχογραφίες καλής τέχνης, αν και φθαρμένες από την εγκατάλειψη.

Ο ναός της Αγίας Παρασκευής στην Καλλιτεχνούπολη Ραφήνας

Ο ναός της Αγίας Παρασκευής στην Καλλιτεχνούπολη Ραφήνας είναι μικρή τρουλαία βασιλική με δικλινή στέγη, των μέσων του 16ου αι. που λειτούργησε ως μονύδριο της γειτονικής μονής Παντοκράτορος. Εσωτερικά το δάπεδο είναι στρωμένο με πελεκημένες μαρμαρόπλακες. Οι πλάκες, όπως και συμπαγές μάρμαρο στην είσοδο, πιθανόν προέρχονται από αρχαίο κτίσμα που βρισκόταν στην ίδια θέση. Διατηρούνται παλιές φθαρμένες τοιχογραφίες.
Ο Δ. Καμπούρογλου στο βιβλίο του «Αναδρομάρης της Αττικής», αναφέρει ότι η εκκλησία ήταν αφιερωμένη αρχικά στο Γενέσιο της Θεοτόκου και βρισκόταν σε κτηματική περιοχή της οικογένειας των Αναδρομάρηδων, ο απόγονος των οποίων Δημ. Αναδρομάρης θα μοναζε αργότερα στη θέση αυτή, ενώ στη συνέχεια θα στήριζε την ανακατασκευή και αναβίωση της μονής Παντοκράτορος.{cr} Οι κάτοικοι της περιοχής, ανάμεσα στους οποίους υπήρχαν και αρκετοί Σαρακατσάνοι, αφιέρωσαν αργότερα την εκκλησία στην Αγία Παρασκευή, προστάτιδα των νομάδων κτηνοτρόφων.

Άγιος Γεώργιος Κοκκιναρά

Ο Άγιος Γεώργιος ο Τροπαιοφόρος στο ρέμα του Κοκκιναρά είναι μεγάλος, δρομικός ναός στη βορινή όχθη της ρεματιάς, στα όρια της Πολιτείας με το Καστρί. Θεωρείται κτίσμα των αρχών του 16ου αιώνα. Το 19ο αιώνα, ο ναός υπήρξε πυρήνας ομάδας ασκηταριών που αναφέροντο στη μονή Πεντέλης - στην ομάδα αυτή πιθανόν ανήκαν και τα σπηλαιώδη ναΰδρια που διατηρούνται ακόμα στα κατάντι του ρέματος.{cr} Το σημερινό κτίσμα έχει δεχθεί αισθητικές παρεμβάσεις, εσωτερικά ωστόσο διατηρεί πολλές παλιές τοιχογραφίες της μεταβυζαντινής περιόδου. Βρίσκεται στο κέντρο περιποιημένου αύλειου χώρου, ενώ στα ανάντι διατηρείται μεγάλο μέρος παλαιού, πετρόχτιστου περιβόλου. Από το σημείο ξεκινούσε καλό μονοπάτι που διήρχετο από τον αυχένα της Νέας Πεντέλης και έφτανε στη μονή Πεντέλης. Σήμερα ακόμα, ο Αγιώργης παραμένει σημείο αναφοράς της άνω ζώνης της Κηφισιάς.{cr} Η τοποθεσία απειλήθηκε από την πυρκαγιά του 2007, αλλά διαφυλάχθηκε χάρις στη μεγάλη κινητοποίηση των πυροσβεστικών δυνάμεων.{cr} Ανεκδοτολογικά, στον περίβολο γυρίστηκαν σκηνές των ταινιών «Το Κοροϊδάκι της Δεσποινίδος» (1960, Ντίνος Ηλιόπουλος και Τζένη Καρέζη) και «​Η Νεράιδα και το Παλικάρι» (1969, Αλίκη Βουγιουκλάκη και Δημήτρης Παπαμιχαήλ).

Παρεκλήσια μονής Αγίου Παντελεήμονα

Όπως σε πολλές νεότερες μονές, και στην περίπτωση της μονής Αγίου Παντελεήμονα έχουν κατασκευαστεί παρεκλήσια, που συμπληρώνουν το αγιολογικό πρόγραμμα της μονής. Τα δυο μεγαλύτερα είναι αφιερωμένα στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος και τον Άγιο Νικόδημο.

Κείμενο και φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος