Τα αρχαία μονοπάτια της Αττικής

Τα αρχαία
μονοπάτια

της Αττικής

Ancient pathways of Attica

Παρόλη τη διάρκεια και το μέγεθος του πληθυσμού που κατοίκησε το λεκανοπέδιο των Αθηνών, για λόγους που έχουν να κάνουν πιθανόν με το βαθύ ψυχικό δεσμό του Έλληνα με τη θάλασσα, τα βουνά της Αττικής παρέμειναν απλοί παρατηρητές των μεγάλων αλλαγών που συντελέστηκαν στα πόδια τους. Λιγοστές οι κατασκευές - οχυρών, ναών, λατομείων, μοναστηριών, ανεμόμυλων, νερόμυλων, υδραγωγείων - και ακόμα λιγότερες οι προσπάθειες κατοίκησης στα ορεινά συμπλέγματα που περιβάλουν την εύφορη και τόσο φιλόξενη λεκάνη που απλώνεται ανάμεσά τους.

Έτσι, ακόμα σήμερα, εκτός από τις πυρκαγιές που κάθε τόσο ξαναγυρνούν το ρολόι στην ώρα μηδέν, τα βουνά της Αττικής, η Πάρνηθα, η Πεντέλη, ο Υμηττός, ο Κιθαιρώνας, ο Πατέρας και τα Γεράνεια, εμφανίζονται με την αρχέγονη μορφή άβατων τόπων, όπου για να μπει κανείς πρέπει να κοπιάσει, ακολουθώντας τους μίτους των προαιώνιων μονοπατιών. Μονοπάτια που μεταβάλλονται, σαν άλλες Συμπληγάδες, μένουν ανοιχτά για λίγα χρόνια ή αιώνες και μετά χάνονται, ενώ κάποιο άλλο ξεφυτρώνει παραδίπλα, για να πατηθεί και να σβήσει με τη σειρά του.

Μέσα σε όλους αυτούς τους λαβυρίνθους, υπάρχουν κάποια μονοπάτια που έμειναν ανεξίτηλα μέσα στους αιώνες, σε πείσμα των καταστροφικών πυρκαγιών, του επιθετικού θαμνώνα και κυρίως της λησμονιάς. Είναι οι βασικές φλέβες του βουνού, μέσα από τις οποίες οι θεοί του στέλνουν προς τους ανθρώπους τη δύναμη να συνεχίσουν την αδιόδευτη προσπάθειά τους στα χαμηλά.

Αλλά ποιά είναι αυτά τα πιο ενδιαφέροντα, από ιστορική αλλά και από πεζοπορική οπτική, αρχαία μονοπάτια της Αττικής ?


1

Ancient pathways of Attica
Το φρούριο της Φυλής

Πηγή Φυλής-Φρούριο Φυλής-Ελευσίνα

Πάρνηθα

Ο μεγαλύτερος αρχαίος άξονας της Πάρνηθας που διατηρεί την πεζοπορική του υπόσταση είναι η όδευση του αρχαίου υδραγωγείου που μετέφερε το νερό της μεγάλης πηγής της Αγίας Παρασκευής, γνωστής ως πηγή της Φυλής, προς την πολυάνθρωπη Ελευσίνα, όπου εκτός της ύδρευσης της πόλης, εξυπηρετούσε και τις ανάγκες του σπουδαίου Ελευσίνιου ιερού. Το ίδιο το υδραγωγείο έχει σωθεί μόνο σε ένα μικρό τμήμα του, αλλά ο αρχαίος δρόμος που το πλαισίωνε είναι ορατός και μπορεί να περπατηθεί ευχάριστα, ειδικά στην κατηφορική εκδοχή του.

Η διαδρομή ξεκινά από τις πηγές της Φυλής και κατηφορίζει προς το Φρούριο της Φυλής, όπου συναντά ένα ωραίο πλάτωμα. Μπορεί κανείς να φανταστεί την οχλαγωγία που θα επικρατούσε στο πλάτωμα, όταν οι κάτοικοι του μικρού συνοικισμού που είχε σχηματιστεί γύρω από τις πηγές, κατέβαινε για να συναντήσει τη φρουρά που στρατωνιζόταν στο οχυρό. Από το φρούριο, ο αγωγός - και το μονοπάτι σήμερα - κατηφόριζε προς τη μεγάλη χαράδρα της Γιαννούλας, αλλού διατηρώντας μια ισικλινή πορεία και αλλού χάνοντας ύψος απότομα. Το νερό έφτανε σε μια ομάδα δεξαμενών, που η τελευταία επισκευή τους χρονολογείται στα χρόνια της ύστερης Τουρκοκρατίας. Λίγο πιο κάτω, υδραγωγείο και δόρμος συναντούσαν το μονοπάτι που ερχόταν από τη Φυλή. Το νερό συνέχιζε μέσα σε αυλάκι και πήλινες σωληνώσεις προς το Θριάσιο Πεδίο, περνώντας κοντά από μικρή αρχαία οχύρωση, όδευση που την ακολουθεί πιστά και το σημερινό μονοπάτι.
Η διαδρομή μας σταματά στο άνω όριο του αστικού συγκροτήματος της σύγχρονης Ελευσίνας.


2

Ancient pathways of Attica
Η οχύρωση της προϊστορικής ακρόπολης του Σφηττού

Σφηττία Οδός

Υμηττός

Η Σφηττία Οδός είναι ο συντομότερος άξονας επικοινωνίας της αθηναϊκής λεκάνης με τον κάμπο των Μεσογείων, μια σύνδεση που χρησιμοποιήθηκε από την αρχαιότητα έως και τις αρχές του 20ου αι.
Λόγω του βραχώδους υποστρώματος, δεν χαράχτηκε ποτέ δρόμος για τροχήλατα οχήματα (αυτά ακολουθούσαν πάντοτε το δρόμο προς το πέρασμα του Γαργηττού, ο σημερινός Σταυρός Αγίας Παρασκευής), ωστόσο η Σφηττία Οδός παρέμεινε σημαντική λόγω του μικρού μήκους της, για γρήγορη μετάβαση στις ανατολικές συνοικίες του λεκανοπεδίου και για μεταφορές με ζώα.

Στην αρχαιότητα, η Σφηττία Οδός ξεκινούσε από την πύλη του Ολυμπείου της Αθήνας και κατέληγε στον Θορικό της Λαυρεωτικής, περνώντας απο το δημο Σφηττού, πάνω από το σημερινό Κορωπί.
Αναφέρεται ότι ο βασιλιάς της Αθήνας Πάλλας, μαζί με τους 50 γιούς του (τους «Παλλαντίδες») και άλλους βάδισαν προς την Αθήνα εναντίον του Θησέα, χρησιμοποιώντας τόσο τη Σφηττία οδό, όσο και το Γαργηττό.

Ancient pathways of Attica
Το αρχαίο επιστόμιο στο πηγάδι της Ντούκας

Λόγω της έλλειψης πηγαίων νερών, κατά μήκος της οδού είχαν κατασκευαστεί κατά διαστήματα πηγάδια, αρκετά από τα οποία σώζονται μέχρι σήμερα, όπως το πηγάδι της Ντούκας (δίπλα στο μονοπάτι) και το πηγάδι της Φουβάγιας (χαμηλότερα, ανάμεσα στις εκκλησίες Αγίου Δημητρίου και Αγίου Ιωάννου).


3

Ancient pathways of Attica
Η Οδός Λιθαγωγίας

Οδός Λιθαγωγίας

Πεντέλη

H μεταφορά των αποτμημένων όγκων μαρμάρου από την Πεντέλη στην Ακρόπολη γινόταν με απλά μέσα και τη δύναμη των ανθρώπων. Είναι γνωστό από τις σχετικές μελέτες ότι χρησιμοποιείτο μια διαδοχή τεχνικών και μέσων, προσαρμοσμένων στις συνθήκες του κάθε τμήματος της διαδρομής. Για την ασφαλή κάθοδο των όγκων, που ζύγιζαν πολλούς τόνους, στις απότομες πλαγιές από τα λατομεία μέχρι τη βάση της Πεντέλης, είχε κατασκευαστεί μια ευθύγραμμη λιθόστρωτη οδός, η επονομαζόμενη Οδός Λιθαγωγίας ("Πεντελέθεν Λιθαγωγίας").

Από το σημείο εξόρυξης, μια ομάδα εργατών με τροχαλίες, αντίβαρα και βαρούλκα μετέφεραν το κάθε κομμάτι στην κορυφή της Οδού Λιθαγωγίας, όπου το τοποθετούσαν σε ξύλινα έλκηθρα. Τα έλκυθρα γλιστρούσαν ελεγχόμενα με τη βοήθεια σχοινιών και πασσάλων προς τη θέση συγκέντρωσής τους, στα πλατώματα κοντά στη σημερινή μονή Πεντέλης. Από εκεί, φόρτωναν τους ογκόλιθους σε μεγάλα κάρα με προορισμό την Ακρόπολη.

Η διαδρομή της Οδού Λιθαγωγίας μπορεί να επαναληφθεί και σήμερα, παρεκλίνοντας κατά τόπους από την αρχική όδευσή της, λόγω της παρεμβολής νεώερων λατομείων και άλλων μεγάλων εμποδίων.


4

Ancient pathways of Attica
Τμήμα της οχύρωσης της ακρόπολης της αρχαίας Οινόης

Λουτράκι-Κόλπος Αλκυονιδών

Γεράνεια

Δεν είναι σαφές αν η διαδρομή από το Λουτράκι προς τον κόλπο των Αλκυονιδών, έτσι όπως σχεδιάζεται με βάση τα σημερινά δεδομένα δρόμων και μονοπατιών, ταυτίζεται με την αρχαία όδευση. Η τοπογραφία ωστόσο των κοιλάδων ανατολικά και δυτικά του υποχρεωτικού περάσματος της Παναγίας Φανερωμένης δεν έχει αλλάξει. Δυτικά του περάσματος, το δεύτερο σταθερό σημείο της χάραξης είναι το αναπόδραστο λιβάδι κάτω από τα τείχη της ακρόπολης της αρχαίας Οινόης.

Η διαδρομή συντίθεται από δρόμους και πολύ καλά μονοπάτια. Ξεκινώντας από το Λουτράκι, θα χρειαστεί να βασιστούμε στο νεώτερο οδικό δίκτυο μέχρι την περιοχή Χαρβάτι, όπου μας περιμένει ένα καλό και σημαδεμένο μονοπάτι, που θα μας ανεβάσει στο πλάτωμα της Παναγίας Φανερωμένης, ψηλότερο σημείο της διαδρομής. Περιτρέχοντας τη βόρεια πλευρά της Μικρής Ντουσκιάς με δρομάκι, θα αρχίσουμε να κατηφορίζουμε σε μονοπάτι τα παράξενα έγλυφα της Μεγάλης Ντουσκιάς, μέχρι το λιβάδι στη βάση της ακρόπολης της Οινόης. Ένα τελευταίο κατηφορικό τμήμα θα μας φέρει στην παραλία Σχίνου, στην ακτή του όρφου κόλπου των Ακλυονίδων.


5

Ο δρόμος των Πύργων

Πατέρας

Ancient pathways of Attica
Ο τετράγωνος πύργος στο Μικρό Βαθυχώρι

Ο αρχαίος δρόμος που συνέδεε την νότια Μεγαρίδα με τα Αιγόσθενα, επίνειο των Μεγαρέων στον Κορινθιακό κόλπο, αλλά και με την θηβαϊκή οπισθοχώρα, διέσχιζε ένα χαμηλό διάσελο του όρους Πατέρα, ανάμεσα στη λεκάνη των Βαθυχωρίων και το σημερινό Κριεμάδι. Ο δρόμος αυτός είναι σήμερα βατός σε όλο το μήκος του και σε ένα τμήμα διατηρεί την αρχαία λιθόστρωση, ενώ έχουν διατηρηθεί σε κάποια σημεία οι αρματροχιές, τα αυλάκια που κατηύθηναν τις ρόδες των κάρων στην αρχαιότητα. Η διαδρομή είναι εύκολα αναγνωρίσιμη χάρη στους αρχαίους πύργους που τη σηματοδοτούν τόσο από τα νότια, όσο και από τα βόρεια. Δεν είναι τυχαίο λοιπόν που λέγεται Ο δρόμος των πύργων.

Ο σημαντικός αυτός αρχαίος δρόμος εποπτευόταν από πολλούς πύργους, πέντε από τους οποίους έχουν εντοπιστεί στην ευρύτερη περιοχή των Βαθυχωρίων. Ο πρώτος, ανεβαίνοντας από τα Μέγαρα, βρίσκεται στο Μικρό Βαθυχώρι και είναι γνωστός ως "Πύργος του Γερμενού". Είναι ένας ψηλός τετράγωνος πύργος από καλά λαξεμένους λίθους κατά το ισόδομο σύστημα. Το οικοδόμημα είναι τετράπλευρης διατομής. Ο πύργος λειτουργούσε ως αμυντικό στοχείο, παρατηρητήριο και φρυκτωρία, ενώ παράλληλα αποτελούσε οχυρό τμήμα τοπκής αγροτικής εκμετάλλευσης.

Ancient pathways of Attica
Ο κυκλικός πύργος στο Μεγάλο Βαθυχώρι

Ο δεύτερος πύργος είναι εκτός της διαδρομής και έλεγχε τις συνδέσεις με την περιοχή των αρχείων Παγών - το σημερινό Αλεποχώρι - μέσω του οροπεδίου Μεγάλο Βαθυχώρι. Το εντυπωσιακό κτίσμα έχει ασυνήθη κυκλική διατομή και σώζεται σχεδόν ακέραιο, φτάνοντας σε ύψος 12 μέτρων. Ο πύργος, που εσωτερικά χωρίζεται σε τρεις ορόφους, είναι, όπως και ο γειτονικός τετράγωνος πύργος, κατασκευασμένος με επιμέλεια από καλολαξεμένους ορθογώνιους λίθους από ντόπιο ασβεστόλιθο και είχε και αυτός πολλαπλό ρόλο - εποπτεία, άμυνα, μετάδοση μηνυμάτων με φωτιά και πυρήνας αγροτικής μονάδας.

Ένας ακόα πύργος, μικρότερος, από τον οποίο δεν σώζεται παρά η θεμελίωση - το υπόλοιπο υλικό χρησιμοποιήθηκε σε τριγύρω κατασκευές όλων των εποχών - βρίσκεται στο Κριεμάδι, κοντά στο Κρύο Πηγάδι, στην κατάληξη της διαδρομής.


5

Ancient pathways of Attica

Ερυθρές-Βίλια

Κιθαιρώνας

Ο αρχαίος δρόμος που διέτεμνε τον Κιθαιρώνα, συνδέοντας τις Ερυθρές - και τις γειτονικές Πλαταιές - με την Ειδυλλία της εποχής, τα σημερινά Βίλια, αποτελούσε τμήμα μιας μεγαλύτερης σύνδεσης που κατέληγε στον κόλπο των Αιγοσθενών, περιοχή που ανήκε άλλοτε στους Αθηναίους και άλλοτε στους συμμάχους τους Μεγαρείς. Παρόλες τις ψυχρές σχέσεις ανάμεσα σε Θηβαίους και Αθηναίους, μπορεί να φανταστεί κανείς την έλξη που ασκούσε τους κατοίκους της θηβαϊκής αυτής εχατιάς η ύπαρξη ενός εμπορικού λιμανιού και ακόμα περισσότερο ενός μεγάλου φρουρίου.

Η σύνδεση Ερυθρές-Βίλια είναι σήμερα μια πολύ ευχάριστη διαδρομή. Το μονοπάτι ανηφορίζει ομαλά από τις Ερυθρές μέχρι το διάσελο Κιάφα Μούζα και κατεβαίνει εξίσου ομαλά προς τα Βίλια, περνώντας από την ωραία τοποθεσία της πηγής Γκούρας, όπου ξωκλήσι της Παναγίας και αξιόλογα ερείπια νερόμυλων.