Ε.Δ. Ολύμπου: Στο Μπεχτέσι

Εθνικός Δρυμός Ολύμπου

Το τοπίο από τα Νεζερά μέχρι το Μπεχτέσι

Οι ορεινοί κήποι του νότιου Ολύμπου

Τα τοπία του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου

Το τοπίο από τα Νεζερά μέχρι το Μπεχτέσι
Οι πτυχώσεις της λεκάνης των Νεζερών
Πατήστε για μεγέθυνση

Το τοπίο από τα Νεζερά μέχρι το Μπεχτέσι
Ομάδα νεαρών και ενήλικων αγριογούρουνων στο Σέλωμα
Πατήστε για μεγέθυνση

Το κεφάλαιο αυτό εστιάζει στη μεγάλη ενότητα των νότιων πρόποδων του Ολύμπου, στην περιοχή πάνω από τη λεκάνη των Νεζερών μέχρι το Μπεχτέσι και τις αλπικές κορυφές από πάνω του. Η έκταση αυτή είχε, όπως και η δυτική πλευρά, βρεθεί κάτω από την πίεση της κτηνοτροφίας, με πολύ διαφορετική ωστόσο ένταση. Όπως και στα χωριά Καλύβια, Σπαρμό, Πύθιο, και εδώ τα χωριά στράφηκαν από μια κτηνοτροφία μικρών ζώων προς τα βοοειδή. Ωστόσο, οι πλαγιές πάνω από την Καρυά δεν είχαν αποψιλωθεί όπως στα Καλύβια και επιπλέον το διάστημα που μεσολάβησε μετά την παρακμή της μικρής κτηνοτροφίας και μέχρι την επανεκκίνηση της βόσκησης έδωσε στο δάσος το χρόνο να ανακάμψει και να ξαναντύσει τις πλαγιές, κλείνοντας τα διάκενα που άνοιξε η γίδα ανάμεσα στις διασωθείσες νησίδες ελάτων και μαυρόπευκων. Στην ιστορία αυτή βοήθησε και η γεωλογία: η γρανιτική αρένα της δυτική όψης είναι ένα πολύ λιγότερο φιλόξενο έδαφος από ότι οι γεμάτοι εύφορους θύλακες ασβεστόλιθοι του νότου.

Το τοπίο από τα Νεζερά μέχρι το Μπεχτέσι
Οι κορυφές Εννέα Πύργοι, Μεταμόρφωση και Φράγκου Αλώνι πάνω από το Μπεχτέσι
Πατήστε για μεγέθυνση

Σήμερα, η έκταση ανάμεσα στο χωριό και το δασοόριο καλύπτεται από ένα συμπαγές δάσος, χαμηλά μια ένωση ανθεκτικών φυλλοβόλων και ψηλότερα με ένα δαντελωτό, φυσικά υπολειμματικό δάσος κωνοφόρων, όπου τα έλατα και τα μαυρόπευκα κυριαρχούν το καθένα όπου του επιτρέπει το πέτρωμα.

Το Μπεχτέσι

Αυτό καθεαυτό το Μτεχτέσι είναι ένα επίμηκες λιβάδι στα 1200 μ., που απλώνεται κατά μήκος της ρηχής ρεματιάς που γεννιέται από την επαφή των ασβεστολίθων του ... με τους γνεύσιους του Πύργου. Οι λιβαδικοί πόροι στο υψόμετρο αυτό είναι πολύτιμοι: σε αντίθεση με τα υποαλπικά λιβάδια (όπως το λιβάδι Στέρνα στο τέλος της Σταλαγματιάς, 2200 μ.), όπου λόγω του χιονιού τα κοπάδια θα ανέβουν τον Ιούνιο και θα παραμείνουν μέχρι τα τέλη Οκτώβρη, τα χαμηλά λιβάδια προσφέρονται για πολύμηνη παραμονή των ζώων, η οποία μπορεί να ξεκινήσει τον Απρίλη και να φτάσει μέχρι τα τέλη Νοέμβρη.

Αν και πολύ μικρότερο από τα ανάλογου υψομέτρου λιβάδια των Καλυβιών, το Μτεχτέτσι είναι ωστόσο, χάρη στη τοπογραφία της λεκάνης και στις πλευρικές αναβλύσεις, ένας πολύ πλουσιότερος βοσκότοπος. Οι στάβλοι που ακουμπάνε στο δάσος στεγάζουν μερικές εκατοντάδες βοοειδή που βρίσκουν επαρκή τροφή στο λιβάδι μέχρι και τον Αύγουστο, οπόταν οι κτηνοτρόφοι αρχίζουν να ανεβάζουν συμπληρωματικές ζωωτροφές. Συγκριτικά, στα ίδια υψόμετρα στα Καλύβια, τα βοοειδή χρειάζονται συμπληρωματική τροφή καθ' όλη την περίοδο.

Οι πηγές αυτής της επαφής είναι αρκετές αλλά μικρές η αρχική απορροή της ρεματιάς στερεύει μέσα στο καλοκαίρι, λίγο στα κατάντη όμως έχει μια πιο σταθερή ροή. Το νερό κρατά ζωντανό το χορτάρι σε μια ακτίνα 10 μ εκατέρωθεν της μισγάγγειας, αλλά πιο πέρα το λιβάδι είναι ξερό. Υπάρχουν δυο πηγές, μια στην κεφαλή και μια στο τέλος της λεκάνης. Χάρη στο υγροτοπικπο στοιχείο της ρεματιάς, το Μπεχτέσι εκθρέφει εκατομμύρια έντομα του νερού και της κοπριάς και το Σεπτέμβρη τα προσφέρει στο τελευταίο στάδιο προετοιμασίες των χελιδονιών. Πράγματι, πολλές εκατοντάδες χελιδόνια ανεβαίνουν στις αρχές του φθινοπώρου. Το Κοτσύφι και η Κίσσα, πανταχού παρόντα και πολυάριθμα, έχουν τόσο ευρύ φάσμα βιοτόπων, υψομετρικών ζωνών και πηγών τροφής, που θα μπορούσε να πει κανείς ότι αντιπροσωπεύουν όλους τους θώκους. Πράγματι, από τους πρόποδες μέχρι το δασοόριο και από το πουρνάρι μέχρι το ρόμπολο, περνώντας από τις βελανιδιές και τα κωνοφόρα, πρακτικά όλο το χρόνο, τα δυο αυτά είδη, ακάματα σκαλίζουν το έδαφος, μετακινούν σπόρους, θάβουν καρπούς, ξεθάβουν γεωσκώληκες, ελέγχουν την ασφάλεια του δάσους. Μέσα στις δεκαετίες που θα έρθουν, στη θέση των ειδών που θα συναντήσουν δυσκολίες με την κλιματική αλλαγή, το Κοτσύφι και η Κίσσα θα αναλάβουν όλους του θώκους και θα κρατήσουν το οικοσύστημα στα πόδια του. Αυτό που δεν είναι κατανοητό όταν βλέπουμε μόνο μια κατηγορία οργανισμών, είναι η συμπληρωματικότητα και εναλλαξιμότητα των ενοτήτων του χώρου, από τους οργανισμούς που έχουν δυνατότητα μετακίνησης. Το Ξερολάκι συλλειτουργεί με τη Σταλαγματιά και το Μαυρατζόρεμα, η ζώνη των χωριών με τη λάκκα Χριστάκη, το πουρνάρι με το ελατόδασος. Για τη μετανάστευση, πολλά είδη συγκωντρώνουν τις αναγκαία αποθέματα όχι στους θερινούς βιοτόπους τοςυ, αλλά στο συμπλήρωμα του Σεπτεμβρίου: Τα Κιρκινέζια στα υποαλπικά, οι Αετομάχοι στα ορεινά πλάγια κλπ. Το Ξεφτέρι εφορμά τόσο μέσα στο δάσος, όσο και ανάμεσα στους μεγάλους θάμνους, προσπαθώντας να ξαφνιάσει τα πουλιά: τα θηράματά του περιλαμβάνουν από μικρά στρουθιόμορφα μέχρι τους μεγάλους Μαύρους δρυοκολάπτες, τους οποίους κυνηγά ανελέητα παρόλο που έχουν ακριβώς το ίδιο μέγεθος. Τελευταίοι μένουν οι αετομάχοι, που θα συνεχίσουν να συλλέγουν έντομα μέχρι και τον Οκτώβρη. Τα ώριμα άτομα είναι πλέον μειοψηφία πλέον μέσα σε ένα νέφος νεαρά.

Οι ορεινοί κήποι στη Χαρβαλόβρυση

Τοπίο και άγρια ζωή στο Μπεχτέσι
Κτήμα με καρυδιές στο Σέλωμα

Τεράστιοι αριθμοί από αγριοτριανταφυλλιές, κάπως λιγότερα βάτα, πλήθος αγριοκορομηλιές, αρκετές γκορτσιές και αρκετές καστανιές καρυδιές, μηλιές και κερασιές, εν μέρει σε μικρούς οπωρώνες, κυρίως διάσπαρτες.

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο μαύρος πολεμιστής του δάσους

Ο μεγαλύτερος από τους ευρωπαϊκούς δρυοκολάπτες, ο Μαύρος δρυοκολάπτης (Dryocopus martius), δικαιώνει πλήρως το λατινικό όνομά του: είναι και «Dryocopus», υλοτόμος, και «martius», πολεμικός. Με το τεράστιο ράμφος του αφενός πελεκά τους κορμούς, συγκομίζοντας τα ξυλοφάγα έντομα όσο βαθιά και να έχουν κρυφτεί, και αφετέρου, υπερασπίζεται την επικράτειά του απέναντι σε κάθε παρείσακτο του είδους του ή επίδοξο θηρευτή - το μόνο αρπακτικό που τον τρέπει σε φυγή είναι το όντως τρομακτικό Διπλοσάινο με τα ατσάλινα νύχια. Οι κάθε λογής τρύπες που αφήνει στους κορμούς βρίσκουν γρήγορα «ενοικιαστές»: σκίουροι, νυχτοπούλια, κορακοειδή και στρουθιόμορφα.

Τα ορεινά δάση της ηπειρωτικής Ελλάδας σηματοδοτούν το νοτιότερο και ταυτόχρονα το πιο ευάλωτο τμήμα της ευρωπαϊκής εξάπλωσής του. Η κατανομή του στην Ελλάδα περιλαμβάνει όλα τα βόρεια βουνά, τον Όλυμπο και την Πίνδο και φαίνεται να ολοκληρώνεται στον Παρνασσό, ενώ η μοναδική νησιωτική θέση που αναφέρεται είναι στον Αίνο της Κεφαλονιάς.

Μέσα στο ελληνικό ορεινό δάσος ο Μαύρος δρυοκολάπτης βρίσκει αναρίθμητες θέσεις που ανταποκρίνονται στις περιβαλλοντικές απαιτήσεις του - ώριμα δάση κωνοφόρων που περιλαμβάνουν ιστάμενα δέντρα που έχουν πληγεί από ξυλοφάγα έντομα ή είναι ήδη νεκρά, αδιατάρακτες συστάδες, ξέφωτα με πεσμένους κορμούς και διαδρόμους χωρίς υπόροφο: είναι περιοχές που είτε ανήκουν σε προστατευόμενες περιοχές, είτε σε ζώνες που είναι τεχνικά δύσκολο ή οικονομικά ασύμφορο να υλοτομηθούν. Η κυριότερη παράμετρος που φαίνεται ότι απειλεί τους βιοτόπους του είναι η ξήρανση της Κεφαληνιακής ελάτης, ένα πρόσφατο φαινόμενο που έχει πάρει ανησυχητικές διαστάσεις στον Παρνασσό και άλλα νότια βουνά. Έτσι, και υπό την προοπτική της επιδείνωσης των κλιματικών παραμέτρων που προκαλούν την ξήρανση των ορεινών κωνοφόρων, μπαίνει ένα μεγάλο ερωτηματικό στην γεωγραφική και πληθυσμιακή σταθερότητα του εντυπωσιακού αυτού φτερωτού ξυλοκόπου.

Η χαμένη ευκαιρία της ορεινής υδρονομίας

Αυτό που κάνει μεγάλη εντύπωση στον περιηγητή - και ειδικά στο τεχνικό επιστήμονα - είναι η απουσία έργων ορεινής υδρονομίας, έργων ευρύτερη κλίμακας που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν τα συστήματα ύδρευσης των χωριών αλλά κυρίως έργων τοπικής σημασίας για την εξυπηρέτηση συγκεκριμένων αναγκών, όπως ο ποτισμός των κοπαδιών. Μετά μια σύντομη φάση ανάμεσα στους δυο πολέμους και κάπως πιο συστηματικά μεταπολεμικά, όπου η Δασική Υπηρεσία και άλλοι φορείς επιδόθηκαν στην κατασκευή υποδομών αξιοποίησης των υδατικών πόρων, πηγαίων και ομβρίων, η όλη προσπάθεια ατόνησε και σύντομα απαξιώθηκε, πριν προλάβει αναβαπτισθεί μέσα στο κλίμα αναγκών και ευκαιριών της σύγχρονης εποχής, όπου θα έδειχνε και την μεγάλη περιβαλλοντική διάστασή της. Στον Όλυμπο υπάρχουν χαμηλά λίγες πηγές - με εξαίρεση των Πριονιών και του Ορλιά, που σχηματίζουν τον Ενιπέα και το ρέμα του Ορλιά, οι άλλες είναι μικρές και διακοπτόμενες. Πάνω από το δάσος, δεν υπάρχουν πρακτικά πηγές αξιολόγης παροχής. Ελάχιστοι ομβροσυλλέκτες και οι φυσικές λούτσες δεν έχουν δεχθεί παρά ελάχιστη παρέμβαση : καμία τεχνική ενίσχυσης της εισροής ή στεγανοποίησης του ταμιευτήρα δεν είναι ορατά. Οι μικρές βελτιώσεις που έγιναν κάποια εποχή έχουν ουσιαστικά αχρηστευθεί σαν η εποχή των ανθρώπων με κάποιο όραμα να πέρασε οριστικά. Οι κρήνες και ποτίστρες υπολειτουργούν, κανείς δεν ξέρει πλέον να μαστεύσει το νερό ούτε να χτίσει σωστά την πέτρα. Οι υποδομές με τεχνικά μέσα και τσιμέντο αποτυχάνουν οικτρά.

Box για τα πηγαία νερά που στερεύουν: φωτό, παραδείγματα κλπ

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Το Ξεφτέρι ξέρει ...

Το Ξεφτέρι (Accipiter nisus) είναι ο πιο πολυπληθής από τους τρεις αστούριους (Accipitridae) του Ολύμπου - μια ομάδα μεγάλων γερακιών που περιλαμβάνει το πολύ πιο ασύνηθες Σαΐνι και το πιο δασόβιο Διπλοσάινο. Αν και τα θηλυκά Ξεφτέρια μπορεί να φτάσουν το άνοιγμα φτερών του Διπλοσάινου, τα δυο αρπακτικά εχουν πολύ διαφορετικό θώκο μέσα στο οικοσύστημα, με το Ξεφτέρι να είναι προσανατολισμένο σε πιο μικρές λείες - κυρίως μικρά στρουθιόμορφα.

Επιπλέον, το Ξεφτέρι έχει μεγαλύτερη ευελιξία από ότι το Διπλοσάινο στην επιλογή βιοτόπου. Έτσι, στον Όλυμπο το όμορφο αυτό αρπακτικό διεκδικεί τη θέση του στο ορεινό δάσος, ενώ παράλληλα απλώνεται και σε ολόκληρο το μωσαϊκό αγροδασικών και αγροτικών εκτάσεων, όπως για παράδειγμα στη λεκάνη της πρώην λίμνης Νεζερών, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να ανέβει και στα υποαλπικά ή και στα αλπικά λιβάδια. Όπως είναι προφανές, η ευελιξία αυτή του προσφέρει ένα τεράστιο χώρο υποχώρησης όταν η αφθονία ενός συγκεκριμένου ή περισσότερων ειδών που θηρεύει μειωθεί για λόγους που σχετίζονται με κλιματικές συνθήκες, δημογραφικές διακυμάνσεις, μεταναστευτικές ροές κλπ.

Τοπίο και άγρια ζωή στο Μπεχτέσι
Λύκος (Canis lupus) στον Κάτω Πύργο

Τοπίο και άγρια ζωή στο Μπεχτέσι
Το ελληνικό ενδημικό Colchicum confusum ανθίζει το Σεπτέμβρη πάνω από την Καρυά

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο νταής του βουνού και του λόγγου

Το Αγριογούρουνο (Sus scrofa) είναι το πιο πετυχημένο πείραμα της Φύσης απέναντι στην επιβίωση. Είναι ένα από τα πιο διαδεδομένα και πολυάριθμα είδη, παρόν σε όλο τον Παλαιό Κόσμο, σκληροτράχηλο, αποτελεσματικό και ακατάβλητο. Η τροφική, γενετική και δημογραφική ελαστικότητά του τού επιτρέπει να ανακάμπτει μετά από οποιοδήποτε γεγονός: κυνηγημένο όσο κανένα άλλο θηλαστικό στην Ελλάδα, καταφέρνει να επανακτά την εξάπλωσή και τους πληθυσμούς του σε όλη την ηπειρωτική χώρα.

Στον Όλυμπο, το Αγριογούρουνο κάνει αισθητή την παρουσία του, συνήθως με μεγάλες ομάδες των 20-30 ατόμων, σε όλες τις όψεις, τους τύπους βλάστησης και τα υψόμετρα. Αξιοποιώντας την έμφυτη και ακατανίκητη ικανότητά του για εξερεύνηση ανταγωνίζεται τους πάντες και τα πάντα: μπορεί να αφήσει το απόγευμα τα δρυοδάση στο Ξερολάκκι και να ανέβει στα 2200 μέτρα, όπου με το τελευταίο φώς θα διεκδικήσει από τα Κιρκινέζια τα σκουλήκια των κοπριών των βοοειδών και την ίδια νύχτα θα περάσει στη Μεγάλη Γούρνα, όπου θα «σκουπίσει» το κουφάρι ενός μοσχαριού που άφησαν «κάβα» οι Λύκοι. Έχει απεριόριστη όρεξη για ψάξιμο και σκάψιμο και δεν υπάρχει άγριος καρπός, μανιτάρι, βολβός, ευμεγέθες ασπόνδυλο, ψοφίμι, αυγό, νεογέννητο ζώο ή βρώσιμο σκουπίδι που θα του ξεφύγει. Οι μόνοι εχθροί του είναι ο Κυνηγός και ο Λύκος, ο πρώτος ολοένα και πιο άκεφος και ο δεύτερος απασχολημένος σε άλλες, λιγότερο ζόρικες, λείες.

Η γενική εντύπωση είναι ότι η άνοδος της θερμοκρασίας έχει ευνοήσει την αναπαραγωγική επιτυχία του και έχει ελαχιστοποιήσει τα κρίσιμα κλιματικά κατώφλια που συγκρατούσαν, μέσω της θνησιμότητας των νεαρών, την πληθυσμιακή επέκτασή του. Υπό αυτήν την προοπτική, είναι σχεδόν βέβαιο ότι όχι μόνο θα το βλέπουμε ολοένα και πιο συχνά και παντού, αλλά ότι πιθανόν θα αποτελέσει περιοριστικό παράγοντα για άλλα θηλαστικά, όπως το Ζαρκάδι.

Πηγές

Koutsogiannouli EA, KA. Moutou, T. Sarafidou, C. Stamatis, Z. Mamuris 2010. Detection of hybrids between wild boars (Sus scrofa scrofa) and domestic pigs (Sus scrofa f. domestica) in Greece, using the PCR-RFLP method on melanocortin-1 receptor (MC1R) mutations. Mammal Biology v.75, p.69–73
De Rosa D., W. Andriuzzi, M. Di Febbraro 2016. Breeding habitat selection of the Black Woodpecker Dryocopus martius L. in Mediterranean forests. Avocetta v.40, p.63-69
Dellios Th., Th, Kontos, K. Theodorou 2026. Spatial modelling of wild boar habitat suitability and risk of disease spillover to pigs in Northern Greece. European Journal of Wildlife Research, Vol. 72, art. num. 19

Έρευνα, κείμενο & φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος

topoguide greece

Οδηγος του Ολυμπου

Χαρτογράφηση, Σημεία Ενδιαφέροντος και ασφαλής πλοήγηση κατά μήκος της οδικής διαδρομής από την Καρυά στο Μπεχτέσι και τα άλλα ορεινά τοπόσημα του νότιου Ολύμπου, καθώς και αναλυτική παρουσίαση της πανίδας και της χλωρίδας της περιοχής περιλαμβάνονται στον οδηγό Όλυμπος topoguide.

Ο οδηγός Όλυμπος topoguide είναι διαθέσιμος για συσκευές Android ως μία απο τις δεκάδες διαθέσιμες περιοχές της Ελλάδας, μέσα στη γενική εφαρμογή topoguide greece. Ο Όλυμπος περιλαμβάνεται στην ομάδα της Βόρειας Ελλάδας. Αποκτήστε τον οδηγό Όλυμπος topoguide ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή.

Ο οδηγός Όλυμπος topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών Topoguide Greece. Αποκτήστε τον οδηγό του Ολύμπου ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή, επιλέγοντάς τον από την ομάδα της Βόρειας Ελλάδας.

Η εφαρμογή παρέχει ενεργητική πλοήγηση κατά μήκος της διαδρομής, καθώς και έναν πλούσιο οδηγό στη γεωγραφία, τη φύση και τον πολιτισμό της περιοχής του Ολύμπου.

Όλα τα σημεία ενδιαφέροντος που απεικονίζονται στο χάρτη αποτελούν διαδραστικές πηγές πληροφορίας της εφαρμογής: στο πεδίο, κάθε σημείο προβάλλεται αυτόματα στην οθόνη όταν το πλησιάζουμε και μας οδηγεί στο σχετικό λήμα του ψηφιακού οδηγού που περιέχεται στην εφαρμογή.