Ε.Δ. Ολύμπου: Λίμνες και λούτσες
Εθνικός Δρυμός Ολύμπου
Λίμνες και λούτσες
Τα υγρά καταφύγια
Εισαγωγή
«Χτισμένος» από έντονα κερματισμένες και καρστικοποιημένες ασβεστολιθικές στρώσεις, οι κλίσεις των οποίων κατευθύνουν τα νερά προς την εξωτερική περίμετρο του βουνού, ο Όλυμπος είναι γνωστός για τα λιγοστά επιφανειακά νερά του, που περιορίζονται στις μεγάλες χαράδρες του Ενιπέα, της Ζηλιάνας και του Ορλιά. Σε αντίθεση με αυτά τις δροσερές υφέσεις, οι άλλες ζώνες, όπως το Ξερολάκκι και όλη η ζώνη των κορυφών, έχουν ελάχιστα νερά.
Η μικρή λίμνη στην Πάδη
Πατήστε για μεγέθυνση
Η μικρή λίμνη στην Πάδη
Οι λίγες μεγάλες πηγές του Ολύμπου (Πριόνια, Ορλιάς, Σκανδαλιάρα) βρίσκονται όλες στη βάση του ορεινού δάσους, ενώ οι - αρκετές αριθμητικά, αλλά γεωγραφικά διάσπαρτες - άλλες πηγές είναι μικρής παροχής. Ειδικά στην ανώτερη ζώνη δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου αναβλύσεις. Αναλυτική παρουσίαση των πηγαίων νερών του Ολύμπου δίνεται στο κεφάλαιο Πηγές και κρήνες του Ολύμπου.
Την εποχή της ακμής της ορεινής κτηνοτροφίας, οι ανάγκες για τον ποτισμό των κοπαδιών αντιμετωπίστηκαν με ένα σχετικά μικρό αριθμό από λιμνούλες και λούτσες, τοπικά τεχνικά έργα που σταδιακά εντάχθηκαν στο ορεινό οικοσύστημα. Το κεφάλαιο εξετάζει το ρόλο των σπουδαίων αυτών βιοτόπων και την ανάγκη συντήρησής τους.
Τα νερά του Ολύμπου
Στον Όλυμπο υπάρχουν χαμηλά λίγες μεγάλες πηγές, όπως οι μεγάλες καρστικές εκφορτίσεις των Πριονιών, του Ορλιά, της Αγίας Κόρης, η Μάννα, της Σκανδαλιάρας κλπ. Οι πολλές άλλες πηγές είναι είτε μικρές και διακοπτόμενες πηγές επαφής, δηλαδή αναβλύσεις στη γραμμή επαφής του ασβεστολιθικού καλύματος πάνω σε κάποια αδιαπέρατη ή λίγο περατή μάζα, είτε αναβλύσεις των διαρρηγμένων αδιαπέρατων πετρωμάτων. Οι περισσότερες μικρές πηγές, που έγιναν λειτουργικές χάρη στις μικρές βελτιώσεις μιας παλιότερης εποχής, έχουν ουσιαστικά αχρηστευθεί - κρήνες και ποτίστρες υπολειτουργούν, καθώς οι δεξιότητες της υδρομάστευσης με απλά μέσα και της αποκαστάστασης των φθορών των πέτρινων κατασκευών έχουν πια χαθεί.
Η σχετικά ευμεγέθης, αλλά αδρανοποιημένη πλέον λούτσα στα Βρυσάκια
Πάνω από το δάσος, δεν υπάρχουν πρακτικά πηγές αξιολόγης παροχής, ενώ στην υποαλπική και αλπική ζώνη, πάνω δηλαδή στο πλήρως και βαθιά καρστικοποιημένο τμήμα του ασβεστολίθου, δεν υπάρχει καμία ανάβλυση. Παρόλη την περατότητα των ζωνών αυτών, η κατασκευή ομβροσυλλεκτών (δηλαδή του γνωστού από άλλα βουνά συνδυασμού μιας επικλινούς επιστρωμένης με κονίαμα επιφάνειας, που συλλέγει τα όμβρια και μέσω ανοιχτού ή κλειστού αγωγού και παροχετεύει σε κλειστή δεξαμενή με σκοπό τη σταδιακή χρήση τους σε παρακείμενη ποτίστρα) και φυσικών ανοιχτών δεξαμενών (λούτσες επί του φυσικού εδάφους, σε φυσική ή τεχνητή κολιότητα, με ή χωρίς ανάχωμα και με ή χωρίς επίστρωση ή αδιαβροχοποίηση του πυθμένα με φυσικά υλικά) είναι εφικτή, ειδικά με τη βοήθεια μερικών απλών σύγχρονων τεχνικών μέσων. Ωστόσο, τέτοια απλά έργα έχουν γίνει σε πολύ μικρή κλίμακα: οι μόνες αξιόλογες συλλογές νερού είναι η λούτσα-δεξαμενή στη Μπάρα και η δεξαμενή στη Στέρνα, ενώ μερικές ανοιχτές λούτσες έχουν γίνει στη Μικρή Γούρνα, στα ανάντι της Στέρνας, στα Βρυσάκια Πυθίου και αλλού. Οι τελευταίες έχουν γίνει με ελάχιστη επιμέλεια, παρόλο που εξυπηρετούνται από δρόμο. Αντίθετα, στην Πάδη Πυθίου και γύρω από τα Καλύβια έχουν δημιουργηθεί αρκετές μεγάλες λούτσες, που έχουν μόνιμο νερό και κάποιες έχουν εμπλουτιστεί με ψάρια.
Οικοσυστημικές υπηρεσίες
Εκτός από τις υπηρεσίες του ποτισμού και του λουτρού, το Ξεφτέρι αξιοποιεί τη λιμνούλα και ως χώρο κυνηγιού για τα μικρά και μεγαλύτερα στρουθιόμορφα που συνιστούν τη λεία του
Οι περιβαλλοντικές λειτουργίες μιας σχετικά μεγάλης (περίμετρος > 20 μ. και βάθος >0.5 μ.) λούτσας είναι:
- άμεσος ποτισμός των ζώων, κτηνοτροφικών και άγριων,
- διατήρηση μιας περιμετρικής ζώνης με θαλερές πόες, που προσφέρουν μια σταθερή πηγή για τα φυτοφάγα,
- βιότοπος αμφιβίων, που αποτελούν σημαντική πηγή τροφής για πουλιά, ερπετά, θηλαστικά,
- θέσεις λουτρού των ζώων, κυρίως των πουλιών (τα θηλαστικά προτιμούν τη λάσπη),
- μάζα και περιβάλουσα ζώνη σταθερά ηπιότερης θερμοκρασίας (χαμηλότερη το καλοκαίρι, ψηλότερη το χειμώνα),
- ανάπτυξη ή προσέλκυση πληθυσμών εντόμων και συνεπώς χώρος διατροφής εντομοφάγων ζώων (κυρίως χειρόπτερα και πουλιά),
- για τις νυχτερίδες, οι λούτσες, ειδικά στην ολιγοτροφική μορφή που τις συναντάμε στα όξινα υποστρώματα του δυτικού Ολύμπου, αλλά και στο εξωδασικό πεδίο, συνιστούν προτιμώμενους χώρους ποτισμού αλλά και κυνηγιού, καθότι η μέθοδος πτήσης και εντοπισμού της λείας τους μέσω των υπερήχων συναντά καλύτερες συνθήκες αντανάκλασης στην επιφάνεια του νερού παρά στο έδαφος ή το δάσος,
- πύκνωση παρουσίας διαφόρων οργανισμών (κυρίως πουλιά) και συνεπώς τόπος κυνηγιού πολλών αρπακτικών,
- εφόσον είναι μέσα σε μισγάγγεια, ως ζώνη αλλαγής της κλίσης της ρεματιάς λειτουργεί ως φράγμα συγκράτησης φερτών και μειώνει τις συνέπειες έντονων απορροών και κυρίως της διάβρωσης,
- εμπλουτισμός του υδροφορέα,
- δίνουν ευκαιρία εμπλουτισμού (ψάρια, καραβίδες), που με τη σειρά τους τροφοδοτούν το τοπικό οικοσύστημα,
- μια σειρά από λούτσες/λίμνες δημιουργούν ένα σύστημα βιοτόπων για ασπόνδυλα και άλλα υδρόβια ζώα, διευκολύνοντας την πληθυσμιακή σταθερότητά τους και μέσω αυτής την σημασία τους για το οικοσύστημα.
Φάσσα (Columba palumbus) σε λούτσα του δυτικού Ολύμπου
Όλες οι μικρές λίμνες και λούτσες στο δυτικό Όλυμπο είναι τεχνητές και χρησιμοποιούνται ως σημεία ποτισμού των ζώων (μόνο κάποιες μεγαλύτερες και σε χαμηλότερο υψόμετρο εντάσσονται στα μέσα άρδευσης των αγρών). Το νερό προσφέρεται στα κτηνοτροφικά ζώα είτε άμεσα, είτε μέσω κάποιου συστήματος άντλησης ή σιφωνισμού. Η απόληψη νερού, που εντείνεται δραματικά τις περιόδους λειψυδρίας, οδηγεί σε ταπείνωση της στάθμης και συχνά πλήρη αποξήρανση, κατάσταση που μπορεί να διαρκέσει έως και λίγους μήνες. Όπως ήταν αναμενόμενο, αυτός ο ασταθής κύκλος μειώνει όχι μόνο τη σημασία της λίμνης για τον ποτισμό και τα λουτρά της άγριας πανίδας, αλλά και ως προς την ποικιλότητα των ασπόνδυλων και κατά συνέπεια την αξία της λίμνης ως πηγής τροφής. Καλύτερη συντήρηση των λιμνών - κυρίως του πλέγματος επιφανειακών ροών που τις τροφοδοτούν - θα βελτίωνε δραματικά την κατάσταση, αλλά προς το παρόν αυτές οι παρεμβάσεις γίνονται με εντελώς πρόχειρο τρόπο.
Κίσσα (Garrulus glandarius) σε λιμνούλα των Καλυβιών
Η ποικιλότητα των ειδών που ζουν στις λίμνες και λούτσες αυξάνεται με το μέγεθος της επιφάνειας και μειώνεται με το υψόμετρο - ένας απλός δείκτης της συνολικής βιοποικιλότητας είναι ο πλούτος των φυτών γύρω και μέσα στο νερό.
Αισθητική αξία
Τεχνητή λίμνη ανάμεσα στην Καλλιθέα και τα Καλύβια
Οι λίμνες, ειδικά στο μάλλον ομοιόμορφο πεδινό τοπίο της Περραιβίας, συμβάλλουν στη βελτίωση και της αισθητικής αξίας του τόπου και - σε μια άλλη πρόσληψη της περιοχής - θα μπορούσαν να ενταχθούν σε ένα πλέγμα περιηγήσεων ή δραστηριοτήτων αναψυχής, καθεστώς που θα ενίσχυε τα κίνητρα διατήρησής τους.
Η χαμένη ευκαιρία της ορεινής υδρονομίας
Η δεξαμενή συλλογής ομβρίων στη Μπάρα
Αυτό που κάνει εντύπωση στον περιηγητή της δυτικής πλευράς του Ολύμπου - όπου οι αγροτικές δραστηριόττηες είναι ακόμα έντονες και κυρίως πλήρως ενταγμένες στη λειτουργία του οικοσυστήματος - είναι η απουσία άξιων λόγου και λειτουργικών έργων ορεινής υδρονομίας, κυρίως μικρών έργων για την εξυπηρέτηση του ποτισμού των κοπαδιών.
λιβαδιού Στέρνα
λιβαδιού Στέρνα
Μετά μια σύντομη φάση ανάμεσα στους δυο πολέμους και κάπως πιο συστηματικά μεταπολεμικά, όπου η Δασική Υπηρεσία και άλλοι φορείς επιδόθηκαν στην κατασκευή υποδομών αξιοποίησης των υδατικών πόρων, πηγαίων και ομβρίων, η όλη προσπάθεια ατόνησε και σύντομα απαξιώθηκε, πριν προλάβει αναβαπτισθεί μέσα στο κλίμα αναγκών και ευκαιριών της σύγχρονης εποχής, όπου θα έδειχνε και την μεγάλη περιβαλλοντική διάστασή της. Από τις παλιότερες αυτές παρεμβάσεις, συναντάμε σήμερα τη δεξαμενή της Μπάρας, τη στέρνα στο Λιβαδάκι, με τον εντυπωσιακό «πέτρινο» ομβροσυλλέκτης διαμορφωμέο πάνω στο μητρικό πέτρωμα, και τη δεξαμενή συγκέντρωσης των απορροών στο λιβάδι Στέρνα.
δεξαμενή
στο Λιβαδάκι
ομβροσυλλέκτης
στο Λιβαδάκι
Από αυτά τα τρία έργα είναι ακόμα λειτουργικά τα δυο: η δεξαμενή της Μπάρας, που ήταν εξαρχής μια άρτια τεχνικά κατασκευή και η Στέρνα, ενώ το Λιβαδάκι εγκαταλείφθηκε - όπως και η καλύβα και κτηνοτροφική δραστηριότητα στην περιοχή, που είναι εδώ και πολλές δεκαετίες ενταγμένη στη ζώνη Α του Εθνικού Δρυμού.
Τα έργα αυτά έχουν μέτρια σημασία για την άγρια πανίδα, γιατί λόγω των τοιχείων είναι προσπελάσιμα μόνο από τα πουλιά. Άλλωστε και τα κτηνοτροφικά ζώα πρέπει να περιμέουν την έλευση του ανθρώπου.
Πολύ σημαντικότερες για την πανίδα των θηλαστικών είναι οι επίγειες, χωμάτινες δεξαμενές ομβρίων, οι λεγόμενες «λούτσες». Δυστυχώς, ενώ οι περισσότερες βρίσκονται μέσα ή κοντά σε μισγάγγειες, η πλήρωσή τους στηρίζεται κυρίως στα κρημνίσματα που φτάνουν στην επιφάνειά τους και έτσι η ποσότητα νερού που συγκρατούν είναι περιορισμένη και ανανεώνεται με ρυθμό αργότερο της κατανάλωσης και της εξάτμισης: όλες οι λούτσες του Ολύμπου στεγνώνουν στο τέλςο της Άνοιξης ή μέσα στο Καλοκαίρι.
Έρευνα, κείμενο & φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος
topoguide greece
Οδηγος του Ολυμπου
Ο οδηγός Όλυμπος topoguide είναι διαθέσιμος για συσκευές Android ως μία απο τις δεκάδες διαθέσιμες περιοχές της Ελλάδας, μέσα στη γενική εφαρμογή topoguide greece. Ο Όλυμπος περιλαμβάνεται στην ομάδα της Βόρειας Ελλάδας. Αποκτήστε τον οδηγό Όλυμπος topoguide ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή.
Ο οδηγός Όλυμπος topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών Topoguide Greece. Αποκτήστε τον οδηγό του Ολύμπου ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή, επιλέγοντάς τον από την ομάδα της Βόρειας Ελλάδας.
Η εφαρμογή παρέχει ενεργητική πλοήγηση κατά μήκος της διαδρομής, καθώς και έναν πλούσιο οδηγό στη γεωγραφία, τη φύση και τον πολιτισμό της περιοχής του Ολύμπου.
Όλα τα σημεία ενδιαφέροντος που απεικονίζονται στο χάρτη αποτελούν διαδραστικές πηγές πληροφορίας της εφαρμογής: στο πεδίο, κάθε σημείο προβάλλεται αυτόματα στην οθόνη όταν το πλησιάζουμε και μας οδηγεί στο σχετικό λήμα του ψηφιακού οδηγού που περιέχεται στην εφαρμογή.
