Εθνικός Δρυμός Ολύμπου

Η αλπική ζώνη

Το τοπίο και η άγρια ζωή στην αλπική ζώνη

Τα τοπία του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου

Εθνικός Δρυμός Ολύμπου: Η αλπική ζώνη
Η μεγαλειώδης λεκάνη των Καζανιών
Πατήστε για μεγέθυνση

×

Εθνικός Δρυμός Ολύμπου: Η αλπική ζώνη
Η μεγαλειώδης λεκάνη των Καζανιών

Εισαγωγή

Το ανάγλυφο από την κορυφή της Σκούρτας μέχρι τους πρόποδες του Στεφανιού συνιστά το πιο δραματικό αλπικό τοπίο του Ολύμπου: από τη μια η χαράδρα του Ενιπέα με τις αχανείς δασωμένες πλαγιές, από τα βόρεια ο λαβύρινθος των ορθοπλαγιών στα Κόκκαλα και στη μέση μια στενή, κοφτερή ράχη, που μετά το Λαιμό απλώνεται σε ένα μεγάλο, ομαλό και χλοερό οροπέδιο. Ο συνδυασμός των απόκρημνων πλαγιών με τις ήπιες γραμμές ανάγει τη Σκούρτα και το οροπέδιο των Μουσών σε ένα πραγματικό καταφύγιο, όπου το υψόμετρο έχει μικρότερη σημασία από την τοπογραφία και το σύνολο φιλοξενεί δεκάδες σπάνια είδη φυτών, αλλά και πουλιά τόσο της αλπικής ζώνης όσο και είδη των στεπωδών εκτάσεων.

Τα πουλιά

Μέχρι τα μέσα του 20ου αιώνα, τα λιβάδια του Ολύμπου, ως περιοχή με μεγάλη βοσκοϊκανότητα, συγκέντρωναν τα κοπάδια μιας πρωτόγονης κτηνοτροφίας, που άφηνε πίσω της αρκετά πτώματα κάθε καλοκαίρι. Παράλληλα, η πανίδα των μικρών και μεσαίων θηλαστικών συντηρούσε σημαντικούς πληθυσμούς μεγάλων αρπακτικών. Εκείνες τις εποχές, στις κορυφές και τις ράχες κυριαρχούσε ο Χρυσαετός (Aquila chrysaetos), ενώ στα λιβάδια γυροπετούσαν τα τέσσερα βαλκανικά πτωματοφάγα, δηλαδή ο Ασπροπάρης (Neophron percnopterus), το Όρνιο (Gyps fulvus), ο Μαυρόγυπας (Aegypius monachus) και ο Γυπαετός (Gypaetus barbatus).

Σήμερα, μετά τη στροφή των κτηνοτρόφων προς τα βοοειδή και σε συνδυασμό με την απαγόρευση της βόσκησης μικρών ζώων στον πυρήνα του Εθνικού Δρυμού, κανένα είδος γύπα δεν καταγράφεται στην περιοχή, εκτός από κάποιο σποραδικό Όρνιο, ωστόσο παραμένει ο Χρυσαετός και κάποιοι μικρότεροι αετοί που κυνηγούν ενεργητικά τα θηράματα των λιβαδιών.

Πάνω στις ράχες, τα πιο εμφανή είδη είναι οι Κιτρινοκαλιακούδες (Pyrrhocorax graculus) που πετούν σε ομάδες, άφοβες απέναντι στον άνθρωπο, μετακινούμενες από τις ορθοπλαγιές, όπου φωλιάζουν ή κουρνιάζουν, στα λιβάδια, όπου βόσκουν - κυριολεκτικά - μισοκρυμμένες μέσα στις πόες ψάχνοντας για έντομα, μαλάκια και σπόρους. Ανάμεσά τους γλυστρούν μερικές Κοκκινοκαλιακούδες (Pyrrhocorax pyrrhocorax), δηλαδή η σπάνια ξαδέρφη τους, ένα εντυπωσιακό αλπικό πουλί με πυρροκόκκινο ράμφος. Οι οξείες κραυγές τους κυριαρχούν στο πεδίο.

Στις κορυφογραμμές, όλο το χρόνο, αλλά κυρίως τις εποχές που απλώνονται και συρρικνώνονται τα χιόνια, δηλαδή στα στις αρχές του Χειμώνα και στις πρώτες βδομάδες του Καλοκαιριού, θα δούμε τρια είδη ασυνήθιστων στρουθιόμορφων, εξεοικειωμένα με τις καιρικές συνθήκες και τους πόρους του μεγάλου υψομέτρου: το Χιονόστρουθο (Montifringilla nivalis), τη Χιονάδα (Eremophila alpestris) και τον Χιονοψάλτη (Prunella collaris). Φυσικά, ακόμα και αυτή ηρωική "τριάδα του χιονιού" δεν μπορεί να επιβιώσει όταν η γη στρωθεί πλήρως με χιόνι και έτσι μέσα στο καταχείμωνο σκορπάνε χαμηλότερα και χάνονται μέσα στις ομίχλες της ημιορεινής ζώνης, σαν κυνηγημένοι μετανάστες. Μόλις μπει η Άνοιξη όμως, θα να γυρίσουν στα ανεμοδαρμένα λημέρια τους.

Αναμφισβήτητα, η πιο χαρούμενη εποχή της αλπικής ζώνης είναι το Καλοκαίρι, οπόταν πολλά νέα είδη έρχονται από την Αφρική ή τα χαμηλότερα υψόμετρα να "παραθερίσουν" στα πλούσια λιβάδια. Στις παρυφές του ορεινού δάσους, μαζεύονται μεγάλες ομάδες από πανέμορφα Χρυσοτσίχλονα (Emberiza citrinella), μαζί με μια σειρά άλλα στρουθιόμορφα, Καρβουνιάρηδες, Σταχτοπετρόκληδες, Φοινίκουροι, Φανέτα και Σταρήθρες, που θα απλωθούν σταδιακά προς τις κορυφές. Μαζί τους ανεβαίνουν και τα γεράκια των ανοιχτών βιοτόπων.

Στα κάθετα τοιχώματα των αναρίθμητων οροπλαγιών του Ολύμπου θα δούμε - από μακριά, οι επικράτειές της είναι απρόσιτες - την εντυπωσιακή Τοιχοδρόμα (Tichodroma muraria), ένα μοναδικό πουλί με άλικα χρώματα που πετά ανάλαφρα σαν πεταλούδα από νεροσυρμή με αρνητικό, για να μαζέψει τα αόρατα έντομα που απομυζούν τα συστατικά που κατεβάζουν τα νερά που γλύφουν στα βράχια. Μια συνάντηση με την Τοιχοδρόμα είναι μια εμπειρία που δεν ξεχνιέται.

Αντίστοιχα, για μια συνολική εικόνα της ορνιθοπανίδας του Ολύμπου, διαβάστε το κεφάλαιο Τα πουλιά του Εθνικού Δρυμού Ολύμπου.

Τα θηλαστικά της αλπικής ζώνης

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Το Αγριόγιδο

Το Αγριόγιδο (Rupicapra rupicapra) είναι το μεγαλύτερο από τα ειδικευμένα στο αλπικό πεδίο ζώα της Ευρώπης. Ζει στα περισσότερα ορεινά συμπλέγματα της κεντρικής ηπείρου που ξεπερνούν τα 2000 μ. και έχουν απόκρημνα πεδία, στα οποία κινείται με μεγάλη άνεση, αποφεύγοντας εύκολα τους επίγειους θηρευτές του. Στην Ελλάδα συναντάμε το βαλκανικό υποείδος, σε αρκετές πλέον ορεινές νησίδες, όπου οι επιμέρους πληθυσμοί είναι της τάξης της δεκάδας ή της πρώτης εκατοντάδας. Μετά από πολλές δεκαετίες συρρίκνωσης και στασιμότητας, το ελληνικό Αγριόγιδο βρίσκεται πλέον σε φάση αργής χωρικής και πληθυσμιακής επέκτασης και οι επιμέρους πυρήνες, ιδίως μέσα στο ίδιο ορεινό σύστημα, έχουν αρχίσει να επιτυγχάνουν κάποια επικοινωνία.

Ο μεγαλύτερος πληθυσμιακά και γεωγραφικά πυρήνας Αγριόγιδου στην Ελλάδα ήταν ανέκαθεν αυτός του Ολύμπου. Περιοχές όπως τα Μικρά και τα Μεγάλα Καζάνια, οι Σταυραϊτιές, τα Καλάϊα και τα Κόκκαλα προστάτευσαν επί μακρόν τα ζώα από τους επίδοξους κυνηγούς. Σήμερα, μετά από περίπου έναν αιώνα σταδιακής βελτίωσης των όρων προστασίας, τα Αγριόγιδα έχουν ανακτήσει την εμπιστοσύνη τους στον άνθρωπο και σε ορισμένες ζώνες, όπως το Οροπέδιο των Μουσών και η Λάκκα Χριστάκη, έχουν εξοικειωθεί πλέον πλήρως με τους ορειβάτες.
Μέσα στην γενική αυτή ευωχία, το μοναδικό αλπικό οπληφόρο μας έχει αρχίσει να κατεβαίνει και στο δάσος, μέσω του οποίου έχει αποικίσει νέες περιοχές, που πιθανόν παλιότερα να είχαν κάποιους πληθυσμούς. Πρόσφατα, εκπονήθηκε ειδικό Σχέδιο Δράσης, εντοπίστηκαν και προστατεύτηκαν περιοχές άνευ δρόμων στην ορεινή ζώνη κλπ. Εν τέλει, χάρη σε μια σειρά αμοιβαίες αυτές προσεγγίσεις, το Αγριόγιδο έχει εξελιχθεί σε έναν πρεσβευτή της εξοικείωσης του νεότερου Έλληνα με τα άγρια θηλαστικά.

Με τον άνθρωπο πλέον στο πλευρό του, το Αγριόγιδο έχει να αντιμετωπίσει δυο μόνο εχθρούς, έναν παραδοσιακό και ένα νεοφανή. Ο κλασικός θηρευτής του, ο Λύκος, δυσκολεύεται να το ακολουθήσει στις ακροβατικές αποδράσεις του μέσα στα βράχινα καταφύγια και περιορίζεται σε κάποιες ευκαιριακές αρπαγές νεαρών - ο έτερος θηρευτής, ο Χρυσαετός, έχει ακόμα μικρότερη επίδραση, λόγω πολύ μικρού πληθυσμού. Το νέο θέμα είναι η άνοδος της θερμοκρασίας και οι συνέπειές της στη βοσκοϊκανότητα των λιβαδιών του. Αν και δεν έχει ακόμα ποσοτικοποιηθεί, φαίνεται ότι το πρόβλημα είναι κάπως πιο σαφές στα «χαμηλά» βουνά (Γκιώνα, Βαρδούσια, Γράμμος, Τύμφη κλπ), όπου η ζώνη θερινής διατροφής των Αγριόγιδων οριοθετείται από κάτω από τα κοπάδια των γιδοπρόβατων και προς τα πάνω δεν μπορεί να ξεπεράσει το υψόμετρο των κορυφών. Στις Άλπεις έχουν ήδη αποτυπωθεί οι επιπτώσεις της επίδρασης της ανόδου της θερμοκρασίας πάνω στη θνησιμότητα των νεογέννητων αγριόγιδων, λόγω της μικρότερης ποσότητας και φτωχότερης θρεπτικής αξίας του μητρικού γάλακτος που προκαλείται από τη μείωση της φέρουσας ικανότητας των αλπικών λιβαδιών, στα οποία επιπλέον βόσκουν και άλλα ορεινά οπληφόρα (Bouquetin, Capra ibex) και φυτοφάγα του δάσους (Ελάφι και Ζαρκάδι).

Στον Όλυμπο όπου η βόσκηση των βοοειδών συγκρατείται σε συγκεκριμένες περιοχές και αφορά αποκλειστικά σε βοοειδή και άλογα, το Αγριόγιδο αξιοποιεί εύκολα τις επιλογές που του προσφέρει το δραματικό ανάγλυφο και ξεγελάει τον ανταγωνισμό, τους θηρευτές και τις κλιματικές αντιξοότητες καταφεύγοντας σε απρόσιτες ζώνες, όπως τα Μικρά και Μεγάλα Καζάνια και τα Κόκκαλα. Ωστόσο, αυτή η φέρελπις περιγραφή αφορά εκτιμήσεις και όχι δεδομένα και μένει να δούμε πως θα εξελιχθεί η γενικότερη κατάσταση των πληθυσμών των Αγριόγιδων του Ολύμπου - αναπαραγωγική επιτυχία, ευρωστία, υγεία, γονιδίωμα - όταν και εφόσον η αλπική βλάστηση δείξει σημάδια δυσανεξίας.

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ

Ο Χιονοπόντικας

Ένα από τα ζώα που ακολούθησαν την επέκταση των παγετώνων, ο Χιονοπόντικας (Chionomys nivalis) έφτασε τα βουνά μας πριν από μερικές δεκάδες χιλιάδες χρόνια (περίοδος Wurm) και παρέμεινε μετά την άνοδο της θερμοκρασίας, σημειώνοντας το νοτιότερο άκρο της εξάπλωσής του. Αν και σε πολλές περιοχές ζει σε χαμηλά υψόμετρα (πχ. στην Κροατία υπάρχουν πολύ μικροί πληθυσμοί σχεδόν στο ύψος της θάλασσας), στη γεωτεκτονική Πίνδο και τον Όλυμπο (και σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές οροσειρές) απαντάται στις κορυφές πάνω από τα 2000 μ. και σε κάποιες χαμηλότερες αλλά απομονωμένες κορυφές, όπως στη Δίρφυ.
Το όνομά του, τόσο το λατινικό (Chionomys=το ποντίκι του χιονιού, nivalis=του χιονιού) όσο και το ελληνικό, υπογραμμίζουν τη σχέση του με το χιόνι, ωστόσο ο Χιονοπόντικας είναι στην πραγματικότητα ένα ζώο των πετρότοπων, που έχει αποσυρθεί στα βουνά πιθανότατα επειδή εκεί βρίσκει μικρότερο ανταγωνισμό από τα πολυάριθμα άλλα είδη ποντικών. Το περιβάλλον που προτιμά είναι τα γυμνά εδάφη της υποαλπικής και αλπικής ζώνης, με πυκνή παρουσία από μεγάλες πέτρες και βράχους, κοντά σε σάρες και λιβάδια. Τέτοιες εκτάσεις είναι άφθονες σε όλη την ανώτερη ζώνη του Ολύμπου, από του Κανάκη μέχρι τον Καλόγερο και από τη Λάκκα Χριστάκη μέχρι το Οροπέδιο των Μουσών.

Λόγω της κρυπτικής και νυκτόβιας συμπεριφοράς του, είναι πολύ δύσκολο να παρατηρηθεί, ξέρουμε ωστόσο ότι πρόκειται για ένα εδαφόβιο τρωκτικό, που σκάβει εκτεταμένα δίκτυα υπόγειων σηράγγων κάτω από μεγάλα βράχια, μέσα τις οποίες κρύβεται την ημέρα και αναπαράγεται. Το χειμώνα μένει ενεργός και μετακινείται σε διαδρόμους που ανοίγει κάτω από το χιόνι. Η θερμοκρασία μέσα στις στοές του δεν πέφτει ποτέ κάτω από τους 0°C το χειμώνα και δεν ξεπερνά τους 10°C το καλοκαίρι. Τρέφεται με άνθη, ρίζες, βλαστούς και καρπούς. Ππλησιάζει ευκαιριακά ανθρώπινες εγκαταστάσεις, όπως τα καταφύγια.

Παρόλη τη σχετική υψομετρική (και συνεπώς και κλιματική) ευελιξία του, οι αλπικοί πληθυσμοί του θεωρούνται ευάλωτοι στην άνοδο της θερμοκρασίας και τη μείωση των κρημνισμάτων: κατά τη χειμερινή περίοδο η μείωση της χιονοκάλυψης σημαίνει λεπτότερο μονωτικό στρώμα και μακρύτερη έκθεση σε θηρευτές, ενώ η συγκέντρωση των άγριων οπληφόρων στην ανώτερη ζώνη σημαίνει τροφικό ανταγωνισμό. Συμπερασματικά, παρόλο που οι συνθήκες στον Όλυμπο φαίνονται αρκετά σταθερές για να στοιχειοθετηθεί άμεση ανησυχία, στην πραγματικότητα δεν ξέρουμε τίποτα για την κατάσταση των πληθυσμών του είδους - άρα τα ερωτήματα παραμένουν.

Έρευνα, κείμενο & φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος

topoguide greece

Οδηγος του Ολυμπου

Χαρτογράφηση, Σημεία Ενδιαφέροντος και ασφαλής πλοήγηση στην αλπική ζώνη του Ολύμπου, καθώς και αναλυτική παρουσίαση της ορνιθοπανίδας του μεγάλου βουνού, με φωτογραφίες και περιγραφές για είδη πουλιών περιλαμβάνονται στον οδηγό Όλυμπος topoguide.

Ο οδηγός Όλυμπος topoguide είναι διαθέσιμος για συσκευές Android ως μία απο τις δεκάδες διαθέσιμες περιοχές της Ελλάδας, μέσα στη γενική εφαρμογή topoguide greece. Ο Όλυμπος περιλαμβάνεται στην ομάδα της Βόρειας Ελλάδας. Αποκτήστε τον οδηγό Όλυμπος topoguide ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή.

Ο οδηγός Όλυμπος topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών Topoguide Greece. Αποκτήστε τον οδηγό του Ολύμπου ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή, επιλέγοντάς τον από την ομάδα της Βόρειας Ελλάδας.

Η εφαρμογή παρέχει ενεργητική πλοήγηση κατά μήκος της διαδρομής, καθώς και έναν πλούσιο οδηγό στη γεωγραφία, τη φύση και τον πολιτισμό της περιοχής του Ολύμπου.

Όλα τα σημεία ενδιαφέροντος που απεικονίζονται στο χάρτη αποτελούν διαδραστικές πηγές πληροφορίας της εφαρμογής: στο πεδίο, κάθε σημείο προβάλλεται αυτόματα στην οθόνη όταν το πλησιάζουμε και μας οδηγεί στο σχετικό λήμα του ψηφιακού οδηγού που περιέχεται στην εφαρμογή.