Η φύση του Ολύμπου

Τα αγριολούλουδα του Αυγούστου

Ο Αύγουστος, τελευταίος μήνας του Καλοκαιριού, είναι μια πολύ δύσκολη περίοδος για τα μικρά φυτά, ειδικά τα μονοετή που δεν έχουν σαρκώδη φύλλα ή βαθιά ριζώματα. Οι δυο προηγούμενοι μήνες κυλούν συνήθως με παρατετάμενη ηλιοφάνεια και ελάχιστες βροχές, συνθήκες που επιτείνονται και επιμηκύνονται λόγω και των ευρύτερων κλιματικών αλλαγών: τα χαμηλά υψόμετρα φλέγονται πλέον όλη την ημέρα κάτω από τον αδυσώπητο ήλιο, ενώ και στα υποαλπικά λιβάδια, τα αγροστώδη έχουν πάρει το κίτρινο χρώμα της εποχής. Μόνο στην αλπική ζώνη κάποια είδη διατηρούν ζωηρά άνθη, ενώ και στις κλειστές κοιλάδες, όπως ο Ενιπέας, το Ξερολάκκι ή η Ζηλιάνα, κάτω από τη σκιά των κάθετων βράχων και τη φροντίδα των δροσερών ρευμάτων, επιβιώνουν λίγα ακόμα άνθη από φυτά γαντζωμένα σε σχισμές που μεταφέρουν στάγδην την αόρατη αλλά υπαρκτή υγρασία του πρανούς.

Η ανθοφορία στο Ξερολάκκι

Μέσα στο γενικό θερμικό στρές του Αυγούστου, οι χαράδρες του Βόρειου Ολύμπου, όπως το Ξερολάκκι και το Ρέμα Ναούμ προσφέρουν στα φυτά ευνοϊκές και σταθερές βιοτικές συνθήκες. Έτσι, στα ιδιαίτερα αυτά κλιματικά καταφύγια θα βρούμε, ακόμα και μέσα στον Αύγουστο, αρκετά είδη περιορισμένης εξάπλωσης, που βρίσκουν στις ολύμπιες πτυχές τις κατάλληλες πετρολογικές συνθήκες, όπως το το βαλκανικό Eryngium wiegandii, που στην Ελλάδα εντοπίζεται μόνο στον Όλυμπο, αλλά και η σπάνια και άγνωστης ακριβούς κατανομής Cephalaria tenuiloba, που η μόνη αξιόπιστη θέση της στον κόσμο βρίσκεται στο Ξερολάκκι (αν και εξετάζονται ανάλογες τοποθεσίες από άλλα βουνά).

Τα σπουδαιότερα βοτανικά καταφύγια του Ολύμπου βρίσκονται στη χαράδρα Ρέμα Ναούμ και δεν είναι άλλα από τα κάθετα βράχια και τις κροκαλοπαγείς και ασβεστολιθικές σπηλιές. Μέσα στην κάψα του Αυγούστου, σε αυτές τις οάσεις δροσιάς, θα βρούμε - κοντά στους ρόδακες της Ramonda heldreichii, που δεν έχει πλέον άνθη και μόνο στις πιο απόκρυφες θέσεις διατηρεί λίγους σπόρους πάνω στους ξερούς βλαστούς - να θάλλουν μερικά ακριβοθώρητα λεπτεπίλεπτα στολίδια της πέτρας, όπως η Campanula rumeliana, ένα σπάνιο βαλκανικό είδος καμπανούλας, και το πάλευκο Heliosperma pusillum subsp. chromodontum, ελληνικό ενδημικό taxon ενός κατά τ' άλλα αλπικού είδους: το υποείδος chromodontum είναι γνωστό από λίγες ορεινές θέσεις, όπως από την άνω κοιλάδα του Ενιπέα και το Ξερολάκκι, το Σμόλικα.

Στις ίδιες περιοχές και για τους ίδιους λόγους, τον Αύγουστο θα βρούμε ολάνθιστο το σκληροτράχηλο θρούμπι Satureja montana subsp. macedonica, καθώς και το ασυνήθιστο βότανο της Κεντρο-νότιας Ευρώπης Peucedanum officinale, γνωστό από ελάχιστες θέσεις στη χώρα μας.

Στις πετροπλαγιές του Ξερολακκιού, θα βρούμε επίσης την σπάνια Centaurea grisebachii subsp. transiens, ελληνικό ενδημικό taxon, μαζί με πολύ πιο κοινά είδη, όπως τη Staehelina uniflosculosa, που εξαπλώνεται κατά μήκος της γεωλογικής Πίνδου. Και τα δύο φυτά, τον Αύγουστο είναι πλέον προς το τέλος της άνθισής τους.

Ο Αύγουστος είναι επίσης η εποχή της καρποφορίας των περισσότερων μικρών και μεγάλων θάμνων και δέντρων. Ανάμεσα στις πιο εντυπωσιακές καρποφορίες είναι, για διαφορετικούς λόγους, της Μπελαντόνας (Atropa belladona) και του Παλιουριού (Paliurus spina-christi), που τα συναντάμε το πρώτο στις εσωτερικές κοιλάδες και το άλλο στην περιφέρεια του βουνού.

Και τα δύο φυτά μεταφέρουν στα λατινικά ονόματά τους μια ολόκληρη ιστορία: η Atropa belladona παίρνει το όνομα του γένους από το όνομα της μυθολογικής Μοίρας, της Ατρόπου, που ως γριά υφάντρα έπλεκε το νήμα της ζωής των ανθρώπων και το έκοβε άτεγκτα με ένα νοητό ψαλίδι, ενώ το όνομα του είδους μαρτυρά τη χρήση που είχε στην Ιταλική Αναγέννηση ως καλλωπιστικό των γυναικών, καθότι τα αποστάγματά της χρησιμοποιούντο για να διαστείλουν την κόρη του ματιού, κάνοντάς τες πιο ελκυστικές (bella dona = «ωραία κυρία»). Και οι δύο όροι αναφέρονται στις τοξικές και συχνά θανατηφόρες ιδιότητες του φυλλώματος και των καρπών του φυτού.

Το Παλιούρι από την άλλη, θεωρείται ένα από τα πιθανά υλικά από τα οποία φτιάχτηκε το στεφάνι μαρτυρίου του Χριστού: έτσι το όνομα του είδους συντίθεται από τις λέξεις «αγκάθι» (spina) και «του Χριστού» (christi), ενώ το όνομα του γένους προέρχεται από τον αρχαιοελληνικό όρο για το μεγάλο και αδιαπέραστο - λόγω των «θανατηφόρων» αγκαθιών - μεσογειακό θάμνο.

Ο Αύγουστος στην υποαλπική ζώνη

Στην υψομετρική ζώνη ανάμεσα στα 1800 με 2500 μ., ελάχιστα φυτά καταφέρνουν να περισσώσουν λίγα άνθη πάνω στα βράχια, στις σκιερές πτυχώσεις και τις κοιλότητες ή τους βορινούς προσανατολισμούς. Τα φυτά αυτά, ταλαιπωρημένα από την πολυήμερη ζέστη, είναι στα πρόθυρα της απάνθισης και συνήθως τα ζαρωμένα πέταλά τους έχουν πλέον «φρυγμένα» ή ξεπλυμένα χρώματα. Χαρακτηριστικά είδη που επιμένουν να παραμένουν ανθισμένα τον Αύγουστο είναι η Silene saxifraga και η ενδημική του Ολύμπου Achillea ambrosiaca, που θα τα βρούμε θαλερά αλλά πλέον σε καστανο-κόκκινους τόνους στους τοίχους πάνω από τα 2200 μέτρα.

Τα αλπικά φυτά μέσα στον Αύγουστο

Η Linaria alpina είναι φυτό της αλπικής ζώνης με ευρεία ευρωπαϊκή εξάπλωση, που στην Ελλάδα έχει καταγραφεί μόνο στον Όλυμπο, στο Οροπέδιο των Μουσών και άλλα πετρολίβαδα πάνω από τα 2500 μ. Για να ανταπεξέλθει στις ακραίες εδαφικές συνθήκες και στις συνεχείς διακυμάνσεις του ανοιξιάτικου και θερινού ομβροθερμικού ισοζυγίου, παράμετροι από τις οποίες εξαρτάται έντονα, η Linaria alpina έχει αναπτύξει μεταβλητό αναπαραγωγικό κύκλο, που μπορεί να είναι ετήσιος ή και πολυετής, ενώ παράλληλα έχει μέτρια εξάρτηση από την παρουσία επικονιαστών. Ωστόσο, όπως και τα άλλα φυτά της ανώτερης ζώνης του Ολύμπου, δεν μπορεί να μεταναστεύσει ψηλότερα και μακροπρόθεσμα η επιβίωσή της εξαρτάται από την ισορροπία των εδαφοκλιματικών συνθηκών.

Έρευνα, κείμενο και φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος

Πηγές

Berrod L., E. Fedoroff 2023. Suivi de Linaria alpina (L.) Mill. 1768 - Source de la Coquille à Etalante (21)