Εθνικός Δρυμός Πάρνηθας

Τα θηλαστικά του Ε.Δ. Πάρνηθας

Εισαγωγή

Η περιοχή του Ε.Δ. Πάρνηθας φιλοξενεί μια εξαιρετικά πλούσια πανίδα. Σε ότι αφορά στα μεγάλα θηλαστικά, χάρη στην παρουσία του Ελαφιού, την εγκατάσταση και ευημέρια ενός πληθυσμού Αγριογούρουνων και την πρόσφατη άφιξη του Λύκου και του Τσακαλιού, η πανίδα της μοιάζει περισσότερο στα μεγάλα βουνά της Νότιας Πίνδου παρά στα αποψιλωμένα βουνά της Αττικής.

Επιπλέον, με την εισαγωγή του Κρητικού αγριοκάτσικου η Πάρνηθα εμφανίζει μια απρόσμενη ποικιλία μεγάλων ζώων. Συνολικά έχουν καταγραφεί 43 είδη θηλαστικών.

Ο Λύκος

Ο Λύκος (Canis lupus) ενδημούσε παλιότερα στην περιοχή, σε μια Πάρνηθα όπου δεν υπήρχαν σχεδόν καθόλου μεγάλα θηλαστικά (τα ελάφια και τα Κρητικά αγριοκάτσικα, μαζί με λίγα Ζαρκάδια ήσαν κλεισμένα στο εκτροφείο θηραμάτων, στο Παλιοχώρι), αλλά στην περίμετρο του βουνού, ιδίως στα δυτικά, διατηρείτο μια αξιόλογη, διάχυτη και αρκετά πρωτόγονη μορφή κτηνοτροφίας (αποκλειστικά αιγοπρόβατα, με κατά τόπους μεγάλα κοπάδια γιδιών). Στο πνεύμα της μεταπολεμικής πολιτικής εξάλειψης των «επιβλαβών» ειδών, οι ντόπιοι με τη βοήθεια της Δασικής Υπηρεσίας κυνήγησαν το Λύκο με κάθε μέσο (αρχικά κυρίως με φόλες και μετά κυρίως με όπλα) μέχρι που στη δεκαετία του 1960 θεωρήθηκε ότι το είδος απομακρύνθηκε από την Πάρνηθα - την ίδια περίοδο και τα ίδια μέσα απωθήθηκε και από όλα τα βουνά της Στερεάς Ελλάδας, μέχρι το Καρπενήσι.

Στις αρχές του 21ου αιώνα, καθώς η ένταση της κτηνοτροφίας στο ορεινό τοπίο μειωνόταν - κυρίως χάρη στην επιδότηση των βοοειδών - και τα παλιά μαντριά άδειασαν οριστικά, ο Λύκος έκανε μια σταδιακή επιστροφή, αρχικά στον Παρνασσό, από όπου προφανώς προωθήθηκε προς Ελικώνα, Κιθαιρώνα και Πάρνηθα. Στην Πάρνηθα οι πρώτες αναφορές για την παρουσία (αρχικά μικρού αριθμού) Λύκων έγιναν το 2012, από παρατηρήσεις φυσιοδιφών και του προσωπικού του Καζίνο. Ο Λύκος επωφελήθηκε από τον αφύσικα μεγάλο αριθμό Ελαφιών (είχαν ξεπεράσει τα 1000 άτομα) και τον συνεχώς αυξανόμενο αριθμό Αγριογούρουνων (μετά το 2024, τα περιττώματα των Λύκων περιέχουν κυρίως τρίχωμα και οστά αγριογούρουνων) και επεκτάθηκε χωρικά και δημογραφικά. Μέχρι το 2020 η παρουσία των Λύκων ήταν σχετικά διακριτική, ωστόσο καθώς ο αριθμός των Ελαφιών και Αγριογούρουνων μειωνόταν, ο Λύκος άρχισε να πλησιάζει τις εγκαταστάσεις και τους οικισμούς σε αναζήτηση τροφής, κυρίως αδέσποτα (ή και δεσποζόμενα) σκυλιά και γάτες, αλλά και σπουπίδια, νεκρά ζώα κλπ. Τα τελευταία χρόνια οι επιθέσεις σε κατοικίδια - παρουσία των κυρίων τους - πυκνώνουν, όπως και οι προσεγγίσεις ανθρώπων που περπατούν, τρέχουν ή δουλεύουν κοντά στο δάσος. Η κατάσταση αυτή έρχεται να συναντήσει και εν μέρει να ανατρέψει την αυξανόμενη ανοχή και συμπάθεια απέναντι στο Λύκο που αναγεννήθηκε τα τελευταία χρόνια στους αστικούς πληθυσμούς.

Ο Λύκος προστατεύεται από την κοινοτική νομοθεσία (Ευρωπαϊκή Οδηγία 92/43/ΕΟΚ, για τα είδη και τους οικοτόπους) και η χώρας μας έχει δεσμευτεί να διατηρήσει τους υφιστάμενους πληθυσμούς στην περιοχή νοτίως του 39ου παράλληλου, δηλαδή στη Στερεά και την Πελοπόννησο. Έτσι, οποιαδήποτε ενέργεια απώθησης του ζώου πρέπει να γίνει με αιτιολογία, μέσα και στόχο που δεν διαταράσσουν την σημερινή κατανομή, άρα θα γίνει στοχευμένα και με κατάλληλα τεχνικά μέσα. Στο πνεύμα αυτό, απομακρύνθηκε πρόσφατα (Οκτώβριος 2026) αρσενικός Λύκος που έδειχνε ιδιαίτερη τροφική εξάρτηση και ανάλογη εξοικείωση με τον άνθρωπο, πλησιάζονας περαστικούς στο Κρυονέρι, οι οποίοι φυσικά τρομοκρατούντο στην επαφή με το ζώο. Ο Λύκος αιχμαλωτίστηκε και μεταφέρθηκε σε περιφραγμένο χώρο στις εγκαταστάσεις του Αρκτούρου στη Φλώρινα (ανάλογες ενέργειες έγιναν στο διάστημα 2025-2026 στη Χαλκιδική και την Πολίχνη).

Η Αλεπού

Η Πάρνηθα, όπως και τα άλλα αττικά βουνά, είναι για την Αλεπού το ασφαλές πεδίο υποχώρησης και απόσυρσης μετά τις τροφικές αναζητήσεις της στην περίμετρο των οικισμών. Τα άδεια από ανθρώπους λιβάδια και τα ήσυχα λαγκάδια είναι το μέρος όπου θα ζευγαρώσει και θα αναπαραχθεί και όπου θα κρύψει τους νεαρούς απογόνους της μέχρι να αυτονομηθούν. Ξέρει όμως ότι η Φυλή, ο Αυλώνας, η Βαυμπόπη, ακόμα και η στείρα Ιπποκράτειος Πολιτεία, θα της χαρίσουν πολύ περισσότερες ευκαιρίες διατροφής από ότι το ορεινό δάσος και τα παλιά βοσκοτόπια, τώρα που δεν υπάρχει η πρόσθετη κινητή και ακίνητη βιομάζα των κοπαδιών - τα μικρά ζώα και η κοπριά, αντίστοιχα.

Τα τελευταία χρόνια, μέσα στο πλαίσιο του κλίματος συμπάθειας που έχουν αναπτύξει οι επισκέπτες του βουνού για τα άγρια ζώα, οι αλεπούδες και ειδικά τα νεαρά, έχουν εξοικειωθεί με τις οικογένειες που κάνουν πικ-νικ στο Τατόι, το Κατσιμίδι, τη Ντάρδιζα και γύρω από τα Κλειστά και καταφθάνουν μέρα-μεσημέρι, με το γλυκύτερο ύφος του κόσμου, να ζητήσουν κάποιο «φίλεμα» - και συνήθως το παίρνουν: η πανέμορφη Αλεπού πάντα άνοιγε το δρόμο - παλιότερα προς το κοτέτσι, τώρα προς τη φιλοζωΐα.

Το Τσακάλι

Στη διάρκεια του 20ου αιώνα, το Τσακάλι (Canis aureus) ακολούθησε αρχικά την πορεία του Λύκου προς τη συρρίκνωση και την εξαφάνιση από τη Νότια Ελλάδα, χάρη όμως στην πολύ μεγαλύτερη τροφική ευελιξία και την έμφυτη προσαρμοστικότητά του, κατάφερε να διατηρήσει λίγους, άγνωστου μεγέθους, πυρήνες σε απομονωμένες περιοχές της Πελοποννήσου και της Στερεάς Ελλάδας, από τους οποίους επεκτάθηκε όταν οι συνθήκες το επέτρεψαν. Σήμερα το Τσακάλι έχει μια πολύ ευρεία διασπορά σε όλη την ηπειρωτική χώρα, επιβιώνοντας τόσο σε αγροτικές ζώνες, όσο και στις αστικές περιμέτρους. Σε κάποιες περιπτώσεις η παρουσία του είναι τόσο διακριτική, που μπορεί να περάσουν χρόνια μέχρι να επιβεβαιωθεί - σε αντίθεση με το Λύκο που θα αφήσει σύντομα ανεξίτηλα χνάρια της δράσης του.

Το Τσακάλι συνέκλινε στην περιοχή της Πάρνηθας τόσο από τα νότια (Γεράνεια, Πατέρας) και τα ανατολικά (Καμάρι, Μαυρηνόρα, Στραβαετός), όσο και από τα δυτικά (Κιθαιρώνας) και τα βόρεια (Βοιωτία). Δεν έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το ορεινό δάσος, όπου είναι εγκατεστημένος ο Λύκος, και προτιμά τους αγροτικούς πρόποδες, όπου βρίσκει άφθονο και ανενόχλητο χώρο για να τραφεί και να κινηθεί. Πιθανότατα μπαινοβγαίνει περιοδικά στο χώρο της καθεαυτό Πάρνηθας, ειδικά στις δυτικές κορυφές όπου διατηρείται ακόμα αρκετή ανοργάνωτη κτηνοτροφία και στους ανατολικούς πρόποδες, που γειτονεύουν με τα σαφώς πιο πλούσια τροφικά πεδία του Σχινιά και του Μαραθώνα.

Μεσαία θηλαστικά

Υπάρχουν επίσης Ασβοί (Meles meles), Πετροκούναβα (Martes foina), Νυφίτσες (Mustela nivalis) και Σκαντζόχοιροι.

Το Αγριογούρουνο

Τα Αγριογούρουνα είχαν πρακτικά εξαφανιστεί από τη νότια Ελλάδα και επανήλθαν, από πυρήνες μετακινούμενων ομάδων από τα βορειότερα βουνά της Στερεάς ή και από επανεισαγωγές. Σε πολλές περιπτώσεις ζευγάρωσαν με ημιάγρια ή ελεύθερα γουρούνια και έδωσαν απογόνους με μικτά φαινολογικά χαρακτηριστικά - τα υβρίδια αυτά είναι συχνά πολύ λίγο επιφυλακτικά απέναντι στον άνθρωπο.

Τα Αγριογούρουνα της Πάρνηθας μοιάζουν πολύ - και μάλλον είναι - άγρια. Έχουν διασπαρεί σε ολόκληρη το συγκρότημα και κάνουν αισθητή την παρουσία τους με τις άφοβες εμφανίσεις τους σε διάφορες περιοχές κοντά στο οδικό δίκτυο ή τους οικισμούς και με τα αναρίθμητα σημεία όπου έχουν ανασκαλίσει το έδαφος σε αναζήτηση τροφής. Οι εκτάσεις που ανασκάπτουν περιλαμβάνουν ολόκληρα οροπέδια, όπως το Σαλονίκι, και μεγάλες λεκάνες. Στο Λημικό η μόνιμη παρουσία νερού τους εξασφαλίζει λασπόλουτρα και πηγή νερού όλο το χρόνο.

Το Ελάφι

Τα Ελάφια της Πάρνηθας (Cervus elaphus) είναι απόγονοι αυτόχθονου πληθυσμού, που εμπλουτίστηκε με έναν μικρό αριθμό εισαχθέντων ζώων κατά την περίοδο ίδρυσης των θερινών ανακτόρων του Τατοΐου. Χάρη στο καθεστώς προστασίας που απολάμβανε εξ΄αρχής, του καθεστώτος του Εθνικού Δρυμού αλλά και με τη συμμετοχή απελευθερωμένων ζώων που εκτρέφονταν σε ημιάγρια κατάσταση στο εκτροφείο θηραμάτων του Παλιοχωρίου, το Ελάφι διατήρησε διαχρονικά στην Πάρνηθα έναν σταθερό πληθυσμό ανάμεσα στη μια ή τις δυο εκατοντάδες άτομα. Τα ζώα αυτά ήσαν ανέκαθεν ανεκτικά στην παρουσία του ανθρώπου και οι διάσπαρτες ομάδες τους αποτελούσαν πάντα ένα από τα αξιοθέατα του Εθνικού Δρυμού και μια από τις ελάχιστες ευκαιρίες επαφής με μεγάλα ζώα για τους κατοίκους του Λεκανοπεδίου.

Πριν το 2007, δηλαδή μέχρι την περίοδο όπου το τοπίο του βουνού, αντανακλώντας το ιστορικό της περιοχής, προσέφερε μια ποικιλία από πυκνά και αραιά δάση κωνοφόρων, με χαμηλό ή πλούσιο υπόροφο, πετρώδη διάκενα και λιβάδια, ψηλές συστάδες με αείφυλλα και φυλλοβόλα είδη, αλλά και μεγάλες περιφερειακές εκτάσεις με αροτριαίες καλλιέργειες, τα Ελάφια μετακινούντο ανάμεσα στην ορεινή και την ημιορεινή ζώνη, ανάλογα την εποχή και τη διαθεσιμότητα τροφής. Την περίοδο αυτή, ο πληθυσμός των Ελαφιών της Πάρνηθας ξεπέρασε τα 1000 άτομα και έφτασε να αποτελεί απειλή για την ποώδη αλλά και τη δενδρώδη βλάστηση.

Μετά τις πυρκαγιές του 2007, τα ελάφια συγκεντρώθηκαν στα μη καμένα τοπία της βόρειας και ανατολικής πλευράς, δηλαδή σε δάσος Χαλεπίου πεύκης, θαμνώνα με Πουρνάρι και Αριά και περιοχές με κτήματα (Βούντημα, Τσιγκουράτι, Μαζαραίικα). Με την άφιξη των Λύκων (2012), που στηρίχθηκαν τροφικά στο Ελάφι (70% της τροφής τους αποτελείται από ελάφια) και μετά τις πρόσφατες πυρκαγιές του 2023, που μείωσαν περαιτέρω τα καταφύγια τους, ο πληθυσμός των Ελαφιών συρρικνώθηκε δραματικά και η διασπορά περιορίστηκε στον παλιό πυρήνα γύρω από τις κορυφές της Πάρνηθας (κύκλος από Ξενία, Δάσος Γιγάντων, Παλιοχώρι, Βιλιάνι, Σκίπιζα, Μόλα, Φλαμπούρι, Μπάφι, Μαυροβούνι και μέχρι Αγία Τριάδα). Η καταγραφή που έγινε κατά την περίοδο 2023-2024 (δηλαδή αμέσως μετά τις τελευταίες πυρκαγιές) έδειξε έναν αριθμό 300 ζώων. Έκτοτε, ο πληθυσμός των Ελαφιών έχει τεθεί υπό παρακολούθηση από τον ΟΦΥΠΕΚΑ.

Σήμερα τα συναντάμε κυρίως στα γυμνά πλέον οροπέδια της Πάρνηθας, όπου αναζητούν σκιερές και δροσερές θέσεις με Β-ΒΔ έκθεση (Μόλα, Μαυρόρεμα, Σκίπιζα, διάσελο Πανός). Το μεσοκαλόκαιρο παραμένουν κοντά σε πηγές και ρέματα (Καλύβα Καλόγερου, πηγή Γκούρα, Πλατάνα), όπου στέκονται κοντά στην υδρόβια βλάστηση και απολαμβάνουν τα λουτρά τους σε μικρές λούτσες (Κλημέντι, Παλιομήλεσι, Ρουμάνι). Το χειμώνα αποφεύγουν τις ψυχρές ή χιονισμένες τοποθεσίες και κατεβαίνουν σε χαμηλές λεκάνες (Λημικό, Σαλονίκι) και πευκοδάση (Χούνη, Τατόϊ).

Το Κρητικό αγριοκάτσικο

Στις απόκρημνες πλαγιές και τα φαράγγια ζει ένας άγνωστου μεγέθους πληθυσμός Κρητικών αιγάγρων (Capra aegagrus cretica), που προέρχονται από τα ζώα που απελευθερώθηκαν από το Εκτροφείο θηραμάτων κατά την πυρκαγιά του 2007.

Τα Αγριοκάτσικα έχουν πλέον φτάσει σε αρκετά μεγάλο αριθμό και έχουν εγκατασταθεί μόνιμα σε δυσπρόσιτες περιοχές, όπως οι ορθοπλαγιές του Φλαμπουριού.

Το Ζαρκάδι

Κατά την πυρκαγιά του 2007, τα Ζαρκάδια (Capreolus capreolus) που διατηρούντο στο Εκτροφείο Θηραμάτων Παλιοχωρίου αφέθηκαν να διαφύγουν, όπως και τα Ελάφια και Αγριοκάτσικα που φιλοξενούντο εκεί. Τα Ζαρκάδια διαχύθηκαν και τελικά εγκαταστάθηκαν σε πυκνοδασωμένες περιοχές χαμηλού υψομέτρου - δηλαδή εκεί όπου η φωτιά είχε ελαφρύτερες επιπτώσεις (πηγή Ρουμάνι, περιοχή Μπόρσι, γύρω και πέρα από το Βούτημα, στο Παλιομήλεσι και στα πυκνά πάνω από τον Άγιο Νικόλαο Αυλώνα). Δεν έχει γίνει κάποια καταμέτρηση και δεν υπάρχει κάποια βάσιμη εκτίμηση πληθυσμού.

Ο Λαγός

Χάρη στο ήδη πολυετές καθεστώς προστασίας, και ειδικά μετά την απαγόρευση χρήσης όλου του εσωτερικού οδικού δικτύου του Εθνικού Δρυμού και της διανυκτέρευσης εκτός καταφυγίων, χάρη τέλος στη συνεχή παρουσία φυλάκων και ερευνητών στην καρδιά του βουνού, οι Λαγοί, παραδοσιακά θηράματα των περιπαρνήθιων κοινωνιών, επανήλθαν πληθυσμιακά στο κανονικό επίπεδο τους.

Προφανώς, η αισιόδοξη αυτή εικόνα πρέπει να αναθεωρηθεί μετά την εγκατάσταση των Λύκων, ωστόσο η επιρροή ενός θηρευτή πάνω στον πληθυσμό της λείας του έχει ένα χαμηλό κατώφλι που κανένα σαρκοφάγο δεν μπορεί να ξεπεράσει. Είναι πολύ πιθανόν λοιπόν, οι Λαγοί να διατηρούν μια ικανοποιητική εξάπλωση και δημογραφία, παρόλη την ταυτόχρονη παρουσία του κυριότερου εχθρού του.

Οι μυωξοί

Στην ομάδα των μυωξών περιλαμβάνονται τα είδη Δενδρομυωξός (Dryomis nitedula) και Δασομυωξός (Glis glis).

Οι ποντικοί

Στην ομάδα των ποντικών περιλαμβάνονται τα είδη Μικροτυφλοποντικός (Spalax leucodon), Νανοκρικετός (Cricetulus migratorius), Αρουραίος Μεσογείου (Microtus guentheri), Σκαπτοποντικός savi (Pitimys savii), Βραχοποντικός (Apodemus mystacinus), Δασοποντικός (Apodenus sylvaticus), Κρικοποντικός (Apodemus flavicollis), Μαυροποντικός (Rattus rattus), Δεκατιστής (Rattus norvegicus), Σταχτοποντικός (Mus domesticus).

Οι μυγαλές

Οι μυγαλές εκπροσωπούνται στην Πάρνηθα από τα δύο κοινότερα είδη, τη Σπιτομυγαλίδα (Crocidura russula) και την Κηπομυγαλίδα (Crocidura suaveolens), την κάπως ευμεγέθη Χωραφοµυγαλίδα (Crocidura leucodon) και τη μικροσκοπική Ετρουσκομυγαλίδα (Suncus etruscus).

Οι μυγαλές είναι θηλαστικά μικροσκοπικού μεγέθους, μήκους λίγους εκατοστών και βάρους ελαχίστων γραμμαρίων, που ζουν σε κάθε τύπο ανοιχτού βιοτόπου και σε ποικιλία υψομέτρων, από τη μακία μέχρι το ορεινό δάσος, πάντα κοντά σε λιθοσωρούς και πεσμένους κορμούς, όπου βρίσκουν καταφύγιο. Είναι πολύ δύσκολο να τις δούμε, γιατί είναι κατά βάση νυκτόβια ζώα, ωστόσο κάποιες φορές δραστηριοποιούνται και την ημέρα.

Τα σχεδόν αόρατα αυτά ζωάκια τρέφονται με κάθε είδους ασπόνδυλα (έντομα, προνύμφες, γαιοσκώληκες, κλπ). Έχουν εξαιρετικά υψηλό μεταβολισμό (οι παλμοί της καρδιάς τους φτάνουν έως και τους 1500/λεπτό) και έχουν διαρκή ανάγκη τροφής: το Φθινόπωρο ή το Χειμώνα, μπορεί να βρούμε ένα από αυτά νεκρά στο ορεινό δάσος, όχι από κάποιο θηρευτή, αλλά από εξάντληση.

Οι Νυχτερίδες

Στην ομάδα των νυχτερίδων περιλαμβάνονται τα είδη Νυχτονόμος (Tadarida taeniotis), Τρανορινόλοφος (Rhinolophus ferrumequinum), Μικρορινόλοφος (Rhinolophus hipposideros), Ρινόλοφος του Blasius (Rhinilophus blasii), Τρανονυχτερίδα (Eptesicus serotinus), Πτερυγονυχτερίδα (Miniopterus schreibersi), Μικρομυωτίδα (Myotis blythi), Πυρρομυωτίδα (Myotis emarginatus), Τρανομυώτιδα (Myotis myotis), Μικρονυκτοβάτης (Nyctalus leisleri), Νυκτοβάτης (Nyctalus noctula), Λευκονυχτερίδα (Pipistrellus kuhli), Νυχτερίδα του Nathusius (Pipistrellus nathusii), Νανονυχτερίδα (Pipistrellus pipistrellus), Βουνονυχτερίδα (Pipistrellus savii), Ωτονυχτερίδα (Plecotus auritus), Παρδαλονυχτερίδα (Vespertilio murinus).

Κείμενο και φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος