Μονές και εκκλησίες στο Κεντρικό Πήλιο

Κεντρικό Πήλιο

Μονές και εκκλησίες

Κείμενο και φωτογραφίες: Τ. Αδαμακόπουλος

Οι κοιλάδες πάνω από το Βόλο, από τη Μακρινίτσα μέχρι τη Δράκεια, κρύβουν ένα μεγάλο πλούτο εκκλησιαστικών μνημείων. Διακρίνουμε τρεις τύπους εκκλησιών: τα καθολικά των παλιών μοναστηριών, που η ίδρυση και κατά συνέπεια και η αρχιτεκτονική καταγωγή τους, χάνεται πίσω στους αιώνες πριν την Άλωση, τις μεγάλες εκκλησίες των οικισμών, που συνήθως σηματοδοτούν το κέντρο του αρχικού πυρήνα συσπείρωσης του οικισμού και τα αγροτικά εκκλησάκια, συχνά ευμεγέθη, καλοφτιαγμένα και διακοσμημένα με παλιές τοιχογραφίες.

Οι εκκλησίες των παλιών μονών, όπως και των οικισμών και των συνοικιών, είναι συνήθως τρίκλιτες και ακολουθούν την τυπική ναοδομία της περιοχής: η κάτοψη είναι επιμήκης, η τοιχοποιΐα είναι από πέτρα του τόπου και η στέγη δεν φέρει τρούλο, αλλά δίρριχτη ή τετράρριχτη ξυλοκατασκευή με επικάλυψη με ντόπιες σχιστόπλακες.

Από την άλλη μεριά, οι αγροτικοί ναοί είναι πάντα μονόκλιτοι. Διαβάζοντας τη γεωγραφία της θέσης τους, συμπεραίνουμε ότι στις περισσότερες περιπτώσεις είναι μάλλον τοπόσημα, καταφύγια ή λείψανα παλιών συνοικήσεων, παρά καθαρά χώροι λατρείας.

Η μονή της Θεοτόκου Οξείας Επισκέψεως

Η μονή της Θεοτόκου Οξείας Επισκέψεως ή μονή της Μακρινιτίσσης, ιδρύθηκε από τον Κωνσταντίνο Μαλιασηνό στο κέντρο περίπου του σημερινού οικισμού της Μακρινίτσας. Ως περίοδος ίδρυσης της μονής προτείνεται η περίδος ανάμεσα στο 1204, έτος της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους - και ταυτόχρονα χρονιά της κατάληψης της Μαγνησίας από τους Μαλιασηνούς - και του 1215.
Η μονή προσάρτησε, μέσω παραχωρήσεων και αγορών, περίπου δέκα παλαιότερες μονές του Πηλίου και της ευρύτερης περιοχής, όπως την παρακείμενη μονή Αγίου Ονουφρίου και το μικρό μοναστήρι της Παναγιάς Ράσουσα στη Ζαγορά, αλλά και ολόκληρα χωριά, όπως το χωριό Κάπραινα, ένα τμήμα της λίμνης Βοιβηϊδας, τις αλυκές στο Γόλο και μεγάλες δασικές εκτάσεις.
Πέραν των ίδιων των μοναχών, η αξιοποίηση του τεράστιου πλούτου της μονής απαιτούσε πολυάριθμο προσωπικό, που σταδιακά συγκεντρώθηκε γύρω από την έδρα της και αποτελείτο κατά ένα μεγάλο μέρος Βλάχους, οι οποίοι εργάζονταν σε καθεστώς δουλοπαροικίας. Απόγονοι των καλλιεργητών και άλλων εργατών αυτών σχημάτισαν τον πρώτο πυρήνα της Μακρινίτσας, που κληρονόμησε το προσωνύμιο της μονής και αποτέλεσε συνεχιστή της εποικιστικής και παραγωγικής δραστηριότητας στην περιοχή.
Οι πληροφορίες για την κατάσταση και τη δράση της μονής της Μακρινιτίσσης χάνονται κατά τον 17ο αιώνα, ενώ τον επόμενο αιώνα φαίνεται ότι το καθολικό κατέρρεσε λόγω ερπυσμού του εδάφους. Κοντά της - και αξιοποιώντας αρχιτεκτονικά μέλη της - κτίστηκε το 1767 η εκκλησία της Παναγίας, σημερινή μητρόπολη της Μακρινίτσας.

Οι εκκλησίες της Μακρινίτσας

Η περιοχή της Μακρινίτσας - εννοώντας τον κυρίως οικισμό και την Κουκουράβα - φιλοξενεί τα πιο εντυπωσιακά εκκλησιαστικά μνημεία στο Κεντρικό Πήλιο. Μέσα και γύρω από τον εκτεταμένο οικισμό θα βρούμε δέκα εκκλησίες και αρκετά παρεκκλήσια, όλα κτισμένα από τις αρχές του 17ου έως τα μέσα του 19ου αιώνα.
Όλες οι εκκλησίες της Μακρινίτσας ανήκουν στον τύπο της βασιλικής. Ακολουθώντας την τυπολογία που αναφέραμε πιο πάνω για τους ναούς των οικισμών, οι εκκλησίες της Μακρινίτσας φέρουν επιπλέον πλούσια διακόσμηση με λιθανάγλυφα καλής λαϊκής τέχνης, ποικίλα αρχιτεκτονικά στολίδια, κυρίως στην ανατολική και δυτική όψη, εξωνάρθηκα ή πλευρικό χαγιάτι, ενώ και εσωτερικά είναι εξαιρετικά φροντισμένες και συμπληρώνουν το λιτό αλλά αξιοσημείωτης ποιότητας συμβολικό εξοπλισμό - τέμπλο, άμβωνας, κινητές εικόνες - με ένα περισσότερο ή λιγότερο πλήρες αγιογραφικό πρόγραμμα τοιχογραφιών καλής τέχνης.

Κοίμηση της Θεοτόκου Μακρινίτσας

Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Ο ναός της Κοίμησης της Θεοτόκου

Ο ναός της Παναγίας, εφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου, είναι η σημερινή Μητρόπολη της Μακρινίτσας. Ο ναός κτίστηκε το 1767, ενσωματώνοντας δομικό υλικό από το παλαιότερο καθολικό της μονής Οξείας Επισκέψεως, το οποίο είχε καταρρεύσει. Εσωτερικά, φυλάσσεται ανάγλυφο που παριστά την Παναγία σε στάση δεομένης, έργο του 13ου αιώνα σε λευκό μάρμαρο, προερχόμενο απο΄το παλιό μοναστήρι.
Μέσα στον μεγάλο αύλειο χώρο της εκκλησίας υψώνεται μεγάλο διόροφο κτίριο, το "Δεσποτικό", ξενώνας φιλοξενείας ιερωμένων και υπάρχει και ένα διόροφο παρεκκλήσι της παλιάς μονής, κτισμένο το 1743, που το ισόγειο είναι αφιερωμένο στον Άγιος Νικόλαο και ο όροφος τους Αγίους Πάντες.

Άγιος Ιωάννης Μακρινίτσας

Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Ο Άγιος Ιωάννης Μακρινίτσας

Ο ναός του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου είναι κτισμένος καταμεσίς της κεντρικής πλατείας της Μακρινίτσας. Το μονόχωρο, δρομικό κτίσμα έχει ιερό με τρεις αψίδες, έντονα διακοσμημένες με λιθανάγλυφα καλής λαϊκής τέχνης με τυπική νατουραλιστική ή αποτροπαϊκή θεματολογία. Μοναδικό στοιχείο αποτελεί η ενσωμάτωση πλακών με έμμετρες επιγραφές, που πιθανόν γράφτηκαν από τον τοπικό λόγιο Παπαπολύζο. Η σημερινή ξύλινη στέγη αντικατέστησε την αρχική, με πέτρινους θόλους, που κατέρρευσε το 1955. Εσωτερικά, ο ναός φέρει ωραίο τέμπλο των μέσων του 19ου αι. Η εκκλησία κτίστηκε το 1806 και στην τοιχοποιΐα ενσωματώνει μεγάλες μαρμάρινες πλάκες, που χωρίζονται σε στρώσεις με κεραμικό δομικό υλικό. Ο ναός έχει μνημειακό χαρακτήρα, δηλώνοντας την ευμάρεια του χωριού στις αρχές του 19ου αιώνα.

Προφήτης Ηλίας Μακρινίτσας

Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Το καθολικό της μονής Προφήτη Ηλία Μακρινίτσας

Ο Προφήτης Ηλίας Μακρινίτσας είναι κτισμένος σε ωραίο πλάτωμα, κοντά σε μεγάλη πηγή, πάνω από τη Μακρινίτσα, στον παλιό ημιονικό δρόμο προς το Τρανό Ίσωμα και το Πουρί. Υπήρξε παλιό μοναστήρι, από το οποίο διατηρείται το καθολικό, σε άριστη κατάσταση, καθώς και ένα μεγάλο κτήριο, που αποτελούσε τον κύριο χώρο φιλοξενίας της μονής.

Άγιος Αθανάσιος Μακρινίτσας

Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Ο Άγιος Αθανάσιος στη Μακρυνίτσα

Ο ναός του Αγίου Αθανασίου είναι από τους παλιότερους της Μακρινίτσας. Είναι μια μεγάλη βασιλική με δίρριχτη στέγη, με επικάλυψη από άριστα συναρμοσμένες πλάκες Πηλίου. Στη δυτική όψη φέρει επιγραφή όπου αναφέρεται στην τρίτη ανακαίνιση του κτίσματος, στα 1792.

Άγιος Γεώργιος Μακρινίτσας

Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Ο Άγιος Γεώργιος Μακρινίτσας

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου είναι μια μεγάλη τρίκλιτη βασιλική χωρίς τρούλο. Είναι στεγασμένη με το τυπικό σύνθετο δίρριχτο τύπο στέγης με επίπεδο κορφιάτη. Φέρει επιγραφή όπου αναφέρεται η χρονολογία 1766. Οι κόγχες των τριών κλιτών είναι ιδιαίτερα πλούσια διακοσμημένες. Εσωτερικά, ενδιαφέρον παρουσιάζει αγιογραφία με τον Αγιο Γεώργιο ένθρονο, αντί για την τυπική απεικόνισή του ως ιππέα.

Αγία Παρασκευή Μακρινίτσας

Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Η Αγία Παρασκευή Μακρινίτσας

Η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής βρίσκεται πάνω από την Μακρινίτσα, σε υψόμετρο 845 μ. Κατασκευάστηκε 1793 και είναι βασιλικού ρυθμού, χωρίς τρούλο με στέγη επικαλυμμένη με πλάκες.
Η εκκλησία υπήρξε καθολικό διαλυμένης σήμερα μονής, από την οποία απομένουν σε μέτρια και ερειπωμένη κατάσταση διάφορα βοηθητικά κτίσματα, καθώς και η κρήνη της μονής. Η ευχάριστη τοποθεσία και η άπλετη θέα συννηγορούν για μια επίσκεψη στην Αγία Παρασκευή, μέσω του μονοπατιού ή με όχημα.

Άλλες εκκλησίες της Μακρινίτσας

Στη Μακρινίτσα, αξίζει να αναφερθούν ακόμα η Αγία Τριάδα, με τοιχογραφίες του 1836, ο ναός της Μεταμόρφωσης, ο Αγιος Ιωάννης ο Θεολόγος στη συνοικία Κακουνά, η μονή Αγίου Γερασίμου (του 1795) στο ψηλότερο άκρο του οικισμού και χαμηλά ο ναός του Αγίου Νικολάου (1787), κοντά στο ρέμα του Σαρακηνού.
Στην Κουκουράβα θα βρούμε το μεγαλόπρεπο ναό της Αγίας Μαγδαληνής. Τέλος, στην ανατολική όχθη του Μεγάλου Ρέματος, στο ύψος της Κουκουράβας, θα βρούμε το μονόχωρο ναΐσκο του Αγίου Γεωργίου.

Ο Αη-Νικολάκης στον Άγιο Ονούφριο

Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Η σπηλαιοεκκλησία του Αη-Νικολάκη

Το μικρό μονόχωρο εκκλησάκι του Αη-Νικολάκη βρίσκεται στην δυτική πλαγιά του Μέγα Ρέματος, ακουμπώντας πάνω στους βράχους. Βρίσκεται πολύ κοντά στον Άγιο Ονούφριο, αλλά μπορεί να προσεγγιστεί και από την Κουκουράβα της Μακρινίτσας και τους Σταγιάτες.

Εκκλησίες και μονές στα βόρεια εδάφη

Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Η Παναγία η Λέστιανη

Στις αχανείς εκτάσεις του Βορείου Πηλίου, ανάμεσα ατα χωριά Φυτόκο, Κάτω Κερασιά, Κεραμίδι και Βένετο, αξίζει να αναφερθούν η εκκλησία της Παναγίας Λέστιανης, η εγκαταλειμμένη σήμερα Μονή Σουβριάς (έτος ίδρυσης το 1627) και η εν λειτουργία μονή Φλαμουρίου (ίδρυση στα τέλη του 16ου αι.).

Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Ο Άγιος Αθανάσιος στο ρέμα Καλιακούδα, κοντά στην Κάτω Κερασιά
Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Ο Άγιος Ιωάννης στο Λουτζίκο

Άλλες εκκλησίες

Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Η Αγία Τριάδα στον Άνω Βόλο
Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Η Αγία Τριάδα στα ανατολικά της Πορταριάς
Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Η εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής στη Γορίτσα
Κεντρικό Πήλιο topoguide
Κεντρικό Πήλιο topoguide: Ο Προφήτης Ηλίας στην κορυφή Πλιασίδι

Οδηγός για το Κεντρικό Πήλιο

Κεντρικό Πήλιο topoguide

Φωτογραφίες και περιγραφές μονών και εκκλησιών του Κεντρικoύ Πηλίου περιλαμβάνονται στην εφαρμογή Κεντρικό Πήλιο topoguide.

Ο οδηγός Κεντρικό Πήλιο topoguide είναι διαθέσιμος για συσκευές Android από το Play Store.

Ο οδηγός Κεντρικό Πήλιο topoguide είναι επίσης διαθέσιμος για συσκευές iOS (iPhone και iPad) μέσα από την γενική εφαρμογή πεζοπορικών περιοχών Topoguide Greece. Προμηθευτείτε τον οδηγό του Κεντρικoύ Πηλίου ως in-app purchase μέσα από την εφαρμογή.